مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

شناسایی و ارزیابی توان ­های زمین گردشگری در مسیر توسعه پایدار نواحی روستایی شهرستان سروآباد (اورامانات)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد ژئومورفولوژی، گروه ژئومورفولوژی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.
2 استادیار گروه ژئومورفولوژی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.
10.22034/jsnap.2026.580052.1139
چکیده
مقدمه: گردشگری از عوامل اصلی توسعه پایدار در سطوح اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست­محیطی است که در سال­های اخیر توجه ویژه­ای به این موضوع شده است. یکی از مسیرهای موثر و ترکیبی در مسیر توسعه پایدار جوامع، زمین گردشگری است که شرط آن شناسایی پتانسیل­های زمین گردشگری در قالب سایت­ها در سطح مناطق می­باشد که ضمن معرفی و شناسایی آنها رویکرد حفاظت نیز دارای محوریت است. بنابراین رویکرد زمین گردشگری با توجه به آن که ترکیبی از شناسایی، ارزیابی و تعیین جایگاه و توان جاذبه­ها همراه با بعد حفاظت می­باشد در ایجاد جریان اقتصادی از مرکز به پیرامون بسیار موثر است و با توجه به آن که غالب سایت ها و جاذبه­ها در محیط­های روستایی و پیرامون شهری هستند، بنابراین زمین گردشگری زمینه­ای مناسب برای توسعه پایدار نواحی روستایی و حتی جوامع عشایری موجود در این نواحی می­باشد.
هدف: در این پژوهش به ارزیابی زمین گردشگری شهرستان سروآباد در قالب شناسایی ژئوسایت­ها و نیز تحلیل جایگاه و وضعیت آنها به عنوان زمینه و بستری مناسب برای توسعه پایدار سرزمینی با محوریت روستاها و جوامع عشایری پرداخته شده است.
روش­شناسی: پژوهش حاضر از بعد هدف کاربردی بوده و به لحاظ روش و ماهیت توصیفی- تحلیلی است. با این اوصاف در جهت انجام کامل پژوهش، از مطالعات تئوریک و کتابخانه­ای با هدف بسط نظری موضوع و نیز مطالعات میدانی چند نوبته در راستای شناسایی سایت­ها و نیز گردآوری داده­ها از طریق سنجش سایت­ها بر اساس مدل بریلها بهره گرفته شده است. قابل اشاره است در طول فرایند پژوهش از نقشه­های توپوگرافی، زمین­شناسی منطقه و نیز گوگل ارث و GIS جهت تکمیل بهتر فرایندهای فوق کمک گرفته شد. با این اوصاف پژوهش مذکور ترکیبی از شناسایی ژئوسایت­ها، ارزیابی آنها با روش بریلها بر اساس نظر کارشناسان و نهایتا تشریح وضعیت و جایگاه هر ژئوسایت است که در نهایت سندهای محیطی هر سایت در فرایند توسعه پایدار سرزمینی کمک کننده است.
قلمرو جغرافیایی: محدوده مطالعاتی این پژوهش شهرستان سروآباد و روستاهای آن در استان کردستان به عنوان یکی از قلمروهای سنتی و عشایری ایران است.
یافته‌ها و بحث: یافته­های حاصل از شناسایی ژئوسایت ها نشان داد که توان­های زمین گردشگری و سایت­ها در سطح منطقه مطالعاتی به ویژه با تراکم در محدوده روستاهای پهنه اورامانات پراکنش دارند و ضمن آن سایت­های شناسایی شده دارای مورفوتیپ­های متفاوت بودند. نتایج حاصل از ارزیابی ژئوسایت­ها با روش بریلها نیز نشان داد ژئوسایت­های اورامان تخت، دریاچه سد داریان، رودخانه سیروان و تنگ دربند دزلی به ترتیب با 35/12، 3/12، 12 و 3/11 بالاترین امتیاز را گرفتند و بنابراین قابلیت بالایی را در برقراری و توسعه الگوهای گردشگری در مسیر توسعه پایدار دارند.
نتیجه­گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که در محدوده مطالعاتی، تعدد ژئوسایت­ها با مورفوتیپ­های متفاوت و ترکیبی از ارزش­های متفاوت قرار دارند. از طرفی محدوده مطالعاتی به عنوان یک پهنه فرهنگی غتی با ثبت جهانی و با تعدد روستاها و الگوهای عشایری می­باشد. بنابراین نتایج نهایی این پژوهش نشان داد که مجموع این شرایط در ترکیب با هم، پتانسیلی مستعد برای طرح الگوهای گردشگری پایدار بسته به هر ناحیه و نیز طرح مباحث ژئوپارک در سطح کل منطقه است که زمینه ساز توسعه پایدار اقتصادی- اجتماعی و در نهایت توسعه پایدار سرزمینی منطقه مطالعاتی می­باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

پاپلی یزدی، محمد حسین و سقایی، مهدی. (1385). گردشگری(ماهیت و مفاهیم)، چاپ دوم، تهران، انتشارات سمت.
جوزی، سید علی و مرادی مجد، نسرین. (1390). ارزیابی توان اکولوژیکی منطقه بوالحسن دزفول به منظور استقرار کاربری گردشگری به روش SMITH، فصلنامه محیط­زیست و توسعه، 2(3)، 14-7.
دربان آستانه، علیرضا، محمدزاده­لاریجانی، فاطمه، اصفهانی، مجید و غلامی، علی. (1400). نقش گردشگری دانش محور در توسعه جوامع محلی، مطالعه موردی: ژئوپارک قشم، فصلنامه گردشگری و توسعه، 10(1)، 202-189.
دلاوری، حسین و نادری مایوان، رمضانعلی. (1402). شناسایی راهکارهای گردشگری پایدار در راستای توسعه اقتصادی سکونتگاه­های روستایی در قلمرو کوچ نشینان شهرستان قوچان، دو فصلنامه(نشریه) علمی مطالعات برنامه­ریزی قلمرو کوچ نشینان، 3(1)، 54-43.
شایان­یگانه، علی­اکبر؛ زنگنه­اسدی، محمد­علی و امیر­احمدی، ابوالقاسم. (1402). ارزیابی ژئومورفوسایت‌ها و ژئوکانزرویشنِ ژئوپارک پیشنهادی غرب خراسان رضوی با استفاده از مدل بومی شایان یگانه و همکاران و مقایسۀ این مدل با مدل‌های جهانی کومانسکو، فاسولاس، بریلها­. برنامه­ریزی فضایی، 13 (1)، 20-1.
شایان­یگانه، علی­اکبر؛ زنگنه­اسدی، محمد­علی؛ امیر­احمدی، ابوالقاسم. (1395). نگرشی نوین در ارزیابی ژئومورفوسایت­ها و ژئوسایت­ها در ایران. مطالعات مدیریت گردشگری. 11 (34)، 64-41.
صالحی، صادق، افلاکی، زینب، موسی­زاده، حسین و  زنگی­آبادی زینب. (۱۳۹۵). ارزیابی ژئوسایت‌های گردشگری با روش فاسیلوس و نیکولاس(مطالعه موردی: روستاهای بخش چهاردانگه شهرستان ساری)، 7(2)، 315-300.
طهماسب پور، زهرا؛ فرهنگی، علی اکبر؛ تعامی، عبدالله و آسایش، فرزاد. (1400). بررسی چگونگی تاثیر بازاریابی دیجیتال بر توسعه صنعت گردشگری(مورد مطالعه: هتل­های جزیره کیش)، نشریه علمی- تخصصی شباک، 7(6)، 128-117.
فربانی، رسول، آستین­چیده، محمد، مهری، محمد. (1389). ژئوتوریسم، بهره­گیری از جاذبه­های ژئومورفولوژیکی و زمین­شناختی دره­های کوهستانی(نمونه موردی: دره سیمین در جنوب همدان)، برنامه­ریزی و آمایش فضا، 14(4)، 1-22.
قنبری، ابوالفضل؛ کرمی، فریبا و یزدانی، امید. (۱۳۹6). قابلیت­سنجی ژئومورفوسایت‌های شهرستان سروآباد با استفاده از روش‌های پریرا  و رینارد، 16(57)، 211-195.
قنواتی، عزت­ا...، کرم، امیر و فخاری، سعیده. (1391). مروری بر روند تحولات ژئوتوریسم و مدل­های مورد استفاده آن در ایران، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 9(34)، 91-75.
مقصودی، مهران و عرب­عامری، علیرضا. (1396). ارزیابی کمّی ژئوسایت­های نمکی استان سمنان با روش­های بریلها و پرالونگ با تأکید بر ژئوسایتهای غرب استان، پژوهش­های جغرافیای طبیعی، 49(2)، 258-241.
مقصودی، مهران، گنجائیان، حمید، فریدونی کردستانی، مژده، ابراهیمی، عطرین. (۱۳۹۷). ارزیابی و پهنهبندی مناطق مستعد توسعه ژئوسایت­ها در شهرستان مریوان با استفاده از روش‌های جم، فاسیلوس و کوبالیکوا"، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 15(57)، 67-49.
Ahmed, E .A. (2023). Assessment of the geosites and geodiversity in the prospective geopark in Siwa in the Western Desert of Egypt. International Journal of Geoheritage and Parks, 11(1), 182-201.
Brilha, J. (2016). Inventory and Quantitative Assessment of Geosites and Geodiversity Sites: a Review, The European Association for Conservation of the Geological Heritage, 8, 19-134.
El Wartiti, M., Malaki, A., Zahraoui, M., El Ghannouchi, A., & Di Gregorio, F. (2008). Geosites inventory of the northwestern Tabular Middle Atlas of Morocco. Environmental geology, Volume 55(2), pp 415-422.
Elkaichi, A., Errami, E., & El Hamidy, M. (2025). African trends in research promoting geoheritage, 
      geoconservation, geotourism, and geoparks: state of the art and future challenges, Episodes, 48(3)315-  327         
Kubalíkova, L., Kirchner, K. (2016). Geosite and Geomorphosite Assessment as a Tool for Geoconservation and Geotourism Purposes: a Case Study from Vizovická vrchovina Highland (Eastern Part of the Czech Republic), Geoheritage (2016) 8:5–14.
Martins, B., Pereira, A. (2018). Residents’ perception and as­sessment of geomorphosites of the Alvao-Chaves Region. Geosciences 8(10): 381–395.
Matshusa, K.,  & Leonard, L. (2024). Inventory of geoheritage sites in the Kruger National Park, South Africa, Discover Geoscience, 2(99).1-21.  
Petrovic, A., Nikloic, D., Bogdanovic, D., Carivic, I. (2020). Assessment of karst geomorphosites on Kučaj and Beljanica mountains as a resource for the development of karst-based geopark, Acta Carstalogia, 49.2-3.
Turner, S. (2005). Assessment Report On Qeshm Geopark, Qeshm Island, Qeshm Free Area, Iran, Report to the UNESCO Earth Sciences Division/ Global Geoparks, 98pp.
Valente, E., Casaburi,A., Finizio, M., Papaleo,L., Sorrentino, A., Santangelo,N. (2021). Defining the Geotourism Potential of the CILENTO, Vallo di Diano and Alburni UNESCO Global Geopark (Southern Italy), Geosciences, 11(11), 466.
Verma, V., Ahlawat, R., Ghai, M., & Bansal, S. (2024). Rural tourism in Himachal Pradesh in transition: Challenges for regional sustainability. Multidisciplinary Reviews, 7(1), 2024010-2024010. http://dx.doi.org/10.31893/multirev.2024010.
Warowna, J., Zgłobicki, W., Gajek, G.,  Telecka, M.,  Kołodyńska, R.,  Zieliński, P. (2014). Geomorphosite Assessment in the Proposed Geo park Vistula River Gap (Poland), Quaestions Geographicae, 33, 173-181.
Wójtowicz, B., Strachowka, R.., Strzyz, M. (2011). The perspectives of the development of tourism in the areas of geoparks in Poland. Social and Behavioral Sciences, 19, 150-157.