مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

تحلیل نگرش عشایر استان همدان نسبت به احداث سایت های گردشگری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشگاه بو علی سینا، همدان، ایران.
2 محقق پسا دکتری، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشگاه بو علی سینا، همدان، ایران.
3 استادیار، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشگاه بو علی سینا، همدان، ایران.
4 دکتری، امور عشایری استان همدان، همدان، ایران.
10.22034/jsnap.2026.565799.1131
چکیده
مقدمه:  عشایر به‌عنوان یکی از اصیل‌ترین گروه‌های اجتماعی ایران، دارای سبک زندگی مبتنی بر کوچ‌نشینی، اقتصاد دامداری و فرهنگ غنی و متمایز هستند. این جوامع به دلیل حفظ سنت‌ها، آداب‌ورسوم و ارتباط عمیق با طبیعت، از ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری فرهنگی و طبیعی برخوردارند.
هدف:  هدف از این پژوهش، بررسی نگرش عشایر استان همدان نسبت به ایجاد مراکز گردشگری و تحلیل عوامل مؤثر بر این نگرش بر اساس چهار بعد نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها بود.
روش­شناسی تحقیق:  این تحقیق به‌صورت پیمایشی و با استفاده از پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته با مشارکت 115 نفر از عشایر شهرستان‌های مختلف استان همدان انجام شد. ویژگی‌های فردی پاسخگویان شامل سن، جنسیت، سطح تحصیلات و سکونت در مناطق عشایری مختلف نیز ثبت گردید. برای تحلیل داده‌ها از آزمون های مقایسه میانگین و مدلسازی معادلات ساختاری به کمک نرم افزارهای PLS  و  SPSS استفاده شد.
قلمروجغرافیایی: قلمرو جغرافیایی پژوهش حاضر محدود به شهرستانهای استان همدان (شهرستانهای همدان، نهاوند، تویسرکان، بهار) می باشد.
یافته‌ها و بحث: یافته‌ها نشان داد که میان ابعاد چهارگانه، نقاط قوت (β=0.524, p<0.001) و فرصت‌ها (β=0.326, p<0.001) بیشترین تأثیر مثبت و معنادار را بر نگرش عشایر نسبت به ایجاد مراکز گردشگری دارند. در مقابل، نقاط ضعف (β=-0.177, p=0.303) و تهدیدها (β=-0.080, p=0.475) تأثیر معناداری بر نگرش نداشتند. نتایج مقایسه با پژوهش‌های داخلی و خارجی نیز نشان داد که پذیرش گردشگری در جوامع عشایری بیشتر تحت‌تأثیر «توانمندی‌های فرهنگی و اجتماعی» و «منافع اقتصادی ادراک‌شده» قرار دارد و نگرانی‌ها و تهدیدهای فرهنگی نقش کمرنگ‌تری در شکل‌گیری نگرش دارند.
نتیجه­گیری:  به‌طور کلی، نتایج نشان می‌دهد که توسعه گردشگری در میان عشایر استان همدان زمانی با استقبال مواجه می‌شود که بر ظرفیت‌های فرهنگی، اصالت سبک زندگی، فرصت‌های اقتصادی و بهبود معیشت تأکید گردد. این یافته‌ها می‌تواند به برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران کمک کند تا با تقویت فرصت‌ها و بهره‌گیری از نقاط قوت موجود، زمینه مشارکت و حمایت عشایر در توسعه گردشگری پایدار را فراهم آورند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسمعیلی، زهره؛ امیری، زهرا؛ کاوسی کلاشمی، محمد (1396). ارزشگذاری گردشگری عشایری در شهرستان شیروان. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم کشاورزی، دانشگاه گیلان.
 امرایی، سپیده، مرادی، حوریه و شرفی، سیامک. (1402). تحلیل خوشه ای کانون های جاذب گردشگری روستایی کوچ نشین (مورد مطالعه: بخش پاپی، سپید دشت لرستان)مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 3 (2)، 168-149.
انصاری، وحید؛ حیدری، قدرت اله؛ مجاوریان، سید مجتبی؛ رستگار، شفق. (1398). اثر توسعه گردشگری عشایری بر شاخص‌های معیشت پایدار مرتعداران (مطالعه موردی: مناطق عشایری لار، البرز مرکزی). مرتع، 13(2)، 294-305.
doi: 20.1001.1.20080891.1398.13.2.7.0
ایمانی، بهرام؛ رحمتی، منصور؛ مهدی زاده، محمد باقر. (1400). تحلیل دیدگاه جوامع روستایی در رابطه با عوامل بازدارنده و پیش برنده توسعه گردشگری روستایی، مورد مطالعه: روستاهای شهرستان نیر. برنامه‌ریزی فضایی، 11(3)، 95-116.
doi: 10.22108/sppl.2021.128362.1575
حیدری، زهرا،  بدری، سید علی،  رضوانی، محمدرضا،  دربان آستانه، علیرضا (1401). تحلیل نگرش ها و گرایش های گردشگران نسبت به گردشگری کشاورزی مبتنی بر جامعه محلی (منطقه مورد مطالعه: روستاهای شهرستان تنکابن)برنامه ریزی و توسعه گردشگری، 11 (40)، 40-7.
doi: 10.22080/jtpd.2022.20965.3483
دهقانی، امین و عادلی ساردوئی، محسن (1394). سنجش و ارزیابی معیارهای پایداری در کانون­های اسکان عشایری (مطالعه موردی: کانون­های اسکان عشایری در استان‌های فارس و اصفهان). فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات برنامه­ریزی سکونتگاه­های انسانی 10(32): صص 67-55.
رضایی، پژمان (1397). مکان‌یابی سایت‌های گردشگری عشایری با استفاده از GIS و TOPSIS(مطالعه موردی: چهارمحال و بختیاری). فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه های انسانی. 13 (4) 969-951.
link: https://sanad.iau.ir/journal/jshsp/Article/664040?jid=664040
رکن الدین افتخاری، عبدالرضا، ایمانی طیبی، لیلا و فرهادی یونکی، مجید (1400). عوامل مؤثر بر توسعه گردشگری تجربه محور در مناطق عشایری (موردمطالعه: عشایر قشقایی). پژوهش های روستائی, 11(4), 712-727.
doi: 10.22059/jrur.2019.284926.1376
رکن الدین افتخاری، عبدالرضا، پورطاهری، مهدی، و آقامحمدی، مهدی. (1390). نقش مناطق نمونه گردشگری در توسعه مناطق عشایری (مطالعه موردی: منطقه نمونه گردشگری الوند شهرستان همدان). گردشگری و توسعه، 1(1)، 59-75.
 SID. https://sid.ir/paper/227686/fa
زارعی، قاسم، حاضری، هاتف، علی‌نژاد سلیم، لیدا (1397). تاثیر ظرفیت پذیرش اجتماعی گردشگری عشایری در توسعه پایدار(ایل قشقایی). مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، سال یازدهم، شماره اول، صص 31-21.
شام‌بیاتی، محمدحامد و تاج، شهره (1396). تحلیل میزان و پذیری جامعه میزبان بر ایجاد گردشگری عشایری (مطالعه موردی ایل سنجابی و کلهر). پایان نامه کارشناسی ارشد، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی.
شمس الدینی، علی، جمینی، داود و آتش بهار، رامین. (1403). تحلیلی بر معیارهای مکان‌یابی اکوکمپ گردشگری عشایری در کشورمطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 4 (1)، 32-17.
شهدادی، علی، قنبری، یوسف، سلمانی زاده، الهام و آذره، علی (1398). پتانسیل‌سنجی و مکان‌یابی مناطق مستعد احداث اکوکمپ­های عشایری (مطالعه موردی: دهستان وردشت شهرستان سمیرم). فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه­ای)، سال 9، شماره 3، صص 293- 306.
doi: 20.1001.1.22286462.1398.9.3.42.0
صیدایی، سید اسکندر و صادقی، حجت الله. (1402). مکان‌یابی احداث اکوکمپ‌های گردشگری عشایری در منطقه چهارمحال و بختیاریمطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 3 (1)، 30-13.
عباسی، رسول و نظری‌زاده دهکردی، نرگس . (1401). واکاوی موانع و تنگناهای توسعه بوم‌گردی عشایری (مورد مطالعه: عشایر استان چهارمحال و بختیاری)روستا و توسعه، 25 (1)، 98-77.
doi: 10.30490/rvt.2021.351473.1260
فتاحی اردکانی، احمد و سالم، جلال . (1393). نگرش جامعه میزبان به آثار محیطی و اقتصادی گردشگری در نواحی روستایی با تأکید بر شاخصهای امنیت غذایی و اقتصادی (مطالعه موردی: استان یزد)پژوهش های محیط زیست، 5 (10)، 52-43.
doi: 20.1001.1.20089597.1393.5.10.5.0
کرمی، فریبا، اکبریان‌رونیزی،  ‌سعیدرضا، جباری‌ارخلو، ‌افسانه (1400). بررسی عوامل انگیزشی موثر در توسعه‌ی گردشگری عشایری (مطالعه موردی: ایل قشقایی). برنامه ریزی و توسعه گردشگری، 37(10)، 43-63.
doi: 10.22080/jtpd.2021.21024.3489
کیانی سلمی، صدیقه و عباسیان، سعید. (1403). بررسی ادراک جوامع محلی نسبت به شاخص‌های توسعه پایدار گردشگری. مطالعات مدیریت گردشگری عصر هوشمند، 1 (1)، 25-1.
doi: 10.22072/tmsse.2024.722045
موحدی، رضا، پویا، مهرداد، صرامی فروشانی، ترانه، آرمند، مریم (1403). شناسایی و اولویت‌بندی مناطق مستعد گردشگری عشایری در استان همدان. دوفصلنامه(نشریه) علمی مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ‌نشینان.، 4 (1)،132-117.
موسوی،  سید حجت، نظری،  نجمه و غلامی، یونس.  (1397). تحلیل مکانی و قابلیت‌سنجی پهنه‌های مستعد توسعة گردشگری در شهرستان فساجغرافیا و برنامه ریزی محیطی، 29(4)، 168-145.
doi: 10.22108/gep.2019.115384.1116
مهدوی، داوود، علیجانی علیجانوند، رقیه، مهاجر، رضا (1398). تحلیل رفتار زیست‌محیطی عشایر پیش و پس از اجرای طرح جایکا مطالعة موردی: بخش بازفت استان چهارمحال و بختیاریبرنامه ریزی فضایی، 9(4)، 108-83.
doi: 10.22108/sppl.2019.113138.1290
نجفی، اکبر، گراوند، یونس، قومی اویلی، علی و قاسمی وسمه‌‌ جانی، ابوطالب . (1398). انتخاب منطقۀ نمونۀ گردشگری در استان خراسان جنوبی با استفاده از تکنیک .ANP مجله جغرافیا و توسعه، 17 (56)، 158-139.
doi: 10.22111/gdij.2019.4890
وزیری، محدثه و نظری پور، حمید و حمیدیان پور، محسن. (1400). ارزیابی موقعیت جغرافیایی سایت‌های اکوتوریسم بیابان لوت. دومین کنفرانس بین المللی بیابان لوت با رویکرد گردشگری، زاهدان.
Ahmed, M. J. (2025). Integrating pastoralism and tourism in Fafen Zone of Somali region, Ethiopia: opportunities and barriers. Journal of Arid Environments227, 105320. doi: 10.1016/j.jaridenv.2025.105320.
Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational behavior and human decision processes50(2), 179-211. doi: 10.1016/0749-5978(91)90020-T.
Chevtaeva, E., & Denizci-Guillet, B. (2021). Digital nomads’ lifestyles and coworkation. Journal of Destination Marketing & Management, 21, 1-11. doi: 10.1016/j.jdmm.2021.100633.
Citaristi, I. (2022). World tourism organization—UNWTO. In The Europa Directory of International Organizations 2022 (pp. 404-407). Routledge. doi: 10.4324/9781003292548-82
Cole, S. (2007). Tourism, culture and development: Hopes, dreams and realities in East Indonesia (Vol. 12). Channel View Publications.
Dou, Y., Yu, X., Bakker, M., De Groot, R., Carsjens, G. J., Duan, H., & Huang, C. (2020). Analysis of the relationship between cross-cultural perceptions of landscapes and cultural ecosystem services in Genheyuan region, Northeast China. Ecosystem Services, 43, 1-17. doi: 10.1016/j.ecoser.2020.101112.
Fazel, B. F., & Najmeh, H. (2018). Participatory tourism development in Iran: implementing community-based tourism within a migrating nomadic tribe. In Tourism in Iran (pp. 193-206). Routledge. doi: 10.4324/9781315146409-12.
Gössling, S., Scott, D., & Hall, C. M. (2020). Pandemics, tourism and global change: a rapid assessment of COVID-19. Journal of sustainable tourism29(1), 1-20. doi: 10.1080/09669582.2020.1758708.
Horiuchi, S., & Morishige, M. (2024). Affiliative nomads in Japan: potential sustainable tourism stakeholders in depopulated rural areas. Frontiers in Sustainable Tourism3, 1329856. doi: 10.3389/frsut.2024.1329856
Kristi, J. A., & Damasetio, R. (2025). An assessment of the impact of nomadic tourism on sustainable tourism. Ecotourism and Environment Conservation2(1), 34-50. doi: 10.61511/ecotour.v2i1.2025.1795.
Lane, B., & Kastenholz, E. (2015). Rural tourism: the evolution of practice and research approaches–towards a new generation concept? Journal of Sustainable tourism23(8-9), 1133-1156. doi: 10.1080/09669582.2015.1083997.
Reihanian, A., Mahmood, N. Z. B., Kahrom, E., & Hin, T. W. (2012). Sustainable tourism development strategy by SWOT analysis: Boujagh National Park, Iran. Tourism management perspectives4, 223-228. doi: 10.1016/j.tmp.2012.08.005.
Richards, G. (2018). Cultural tourism: A review of recent research and trends. Journal of hospitality and tourism management, 36, 12-21. doi: 10.1016/j.jhtm.2018.03.005.
Russo, A. P., & Rabbiosi, C. (2023). Social mobility goes on holiday: rethinking space and communities through tourism mobilities. Tourism Geographies, 25(7), 1699-1711. doi: 10.1080/14616688.2023.2299953.
Shircliff, J.E. (2020). Nomadic by nature? Contradictions and precarious work in Mongolian tourism. Central Asian Survey, 39 (3), 361-377. doi: 10.1080/02634937.2020.1736001.
Stranzl, J. (2024). Blau (1964): Exchange and Power in Social Life. In Schlüsselwerke für die Strategische Kommunikationsforschung (pp. 489-501). Wiesbaden: Springer Fachmedien Wiesbaden.
Su, M. M., Wall, G., & Xu, K. (2016). Tourism-induced livelihood changes at mount Sanqingshan world heritage site, China. Environmental Management57(5), 1024-1040. doi: 10.1007/s00267-016-0672-8.
Tiberghien, G. (2020). Neo-nomadic Culture as a Territorial Brand for ‘Authentic’ Tourism Development in Kazakhstan, Europe - Asia Studies, pp. 1728-1751. doi: 10.1080/09668136.2020.1776842.
Yang, D., Song, J., Yang, Z., Chen, D., Ma, T., & Song, C. (2025). Settlers’ and nomads’ insights into willingness to participate in national park construction: Implications of the theory of planned behavior. Journal of Geographical Sciences35(12), 2708-2730. doi: 10.1007/s11442-025-2432-2.
Zalaghi, S., Amiri, A., & Moradi, H. (2022). Proposing a Structural Equation Model for Feasibility of Rural Tourism Development (Case Study: Gaikan Village of Aligudarz County). Journal of Research and Rural Planning11(1), 41-58. doi: 10.22067/JRRP.V11I1.2106.1015.