مقدمه: امروزه در ادبیات گردشگری به نقش جامعه در کلیه ابعاد توسعه پایدار توجه بسیاری معطوف شده و مشارکت جامعه را در امور گردشگری، به‌ عنوان یک چالش مهم در توسعه گردشگری پایدار برشمرده است. لذا مشارکت عمومی سنگ بنای برنامه‌ریزی گردشگری پایدار محسوب می‌شود. توسعه صنعت گردشگری به وسیله ایجاد انگیزه و بررسی راه‌های تقویت مشارکت مردم در این توسعه، برای این صنعت امری حیاتی است

هدف پژوهش: هدف این تحقیق، شناسایی ابعاد و شاخص‌های مشارکت در توسعه گردشگری در قلمرو کوچ‌نشینان قوچان است.

روش‌شناسی تحقیق: پژوهش حاضر، از نظر هدف، بنیادی-کاربردی و دارای ماهیت توصیفی- تحلیلی و از نظر روش، در گروه پژوهش‌های کیفی قرار دارد. جهت تجزیه و تحلیل اطلاعات نیز از روش گراند تئوری و دلفی استفاده شد. در این پژوهش از رویکرد سیستماتیک اشتروس و کوربین برای نظریه داده بنیاد استفاده شد. جامعه آماری پژوهش تمامی (کارشناسان و مدیران شهری و منطقه‌ای در حوزه گردشگری شهرستان قوچان) می‌باشد که نمونه‌گیری تا مرحله اشباع (کفایت) نظری پیش رفت؛ نمونه‌گیری از نوع غیراحتمالی به‌ صورت نمونه‌گیری هدفمند بود. در مجموع 30 مصاحبه عمیق صورت گرفت. مصاحبه‌ها (بین 60 تا 90 دقیقه) ضبط و یادداشت و بلافاصله پیاده شد.

قلمرو جغرافیایی پژوهش: قلمرو جغرافیایی پژوهش حاضر شامل، قلمرو کوچ‌نشینان شهرستان قوچان می‌باشد.

یافته‌ها و بحث: نتایج تحقیق نشان می‌دهد مشارکت جامعه محلی در توسعه گردشگری قلمرو کوچ‌نشینان قوچان ساختاری چندبعدی دارد که ابعاد اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی، کالبدی-محیطی، برنامه‌ریزی و اطلاعاتی-تبلیغاتی را دربر می‌گیرد. هر یک از این ابعاد نشان‌دهنده نوعی از تعامل فعال مردم در پویایی نظام گردشگری است. یافته‌ها بیانگر نقش‌آفرینی اقتصادی و فرهنگی مردم از طریق بوم‌گردی، عرضه صنایع‌دستی و احیای آیین‌های بومی‌اند. همچنین مشارکت آن‌ها در برنامه‌ریزی و تبلیغات دیجیتال موجب تقویت حس مالکیت، اعتماد اجتماعی و ترویج مقصد شده است. بعد محیطی نیز با اقدامات زیست‌محور مردم، جلوه‌ای از مسئولیت‌پذیری در برابر طبیعت را نمایان می‌سازد.

نتایج: به‌طور کلی، نتایج نشان می‌دهد توسعه گردشگری در قلمرو کوچ‌نشینان قوچان، زمانی پایداری و اثربخشی خود را حفظ خواهد کرد که پنج بعد یاد شده به شکلی هماهنگ و هم‌افزا تقویت شوند. مشارکت واقعی مردم در این فرآیند، از سطح عامل اجرایی فراتر رفته و آنان را به طراحان، تصمیم‌گیران و سفیران فرهنگی منطقه تبدیل می‌کند که توسعه را نه به‌عنوان امری تحمیلی، بلکه به‌مثابه مسیری خودجوش و برخاسته از هویت بومی‌شان پیش می‌برند.