آینده‌نگری «زیست-کارِ» زمین-جامعه‌شناسان گیاهی و دام‌پروران متقدم (مطالعه موردی: زیست عشایری در سند ملی آمایش سرزمین)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، پژوهشکده فرهنگ و مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران

10.22034/jsnap.2023.411842.1067

چکیده

مقدمه: زیست عشایری یکی از الگوهای زیست جمعی در ایران و هم‌پیوند مستقیم و دائمی با زمین-گیاه-دام است. صورت‌بندی بیوفیزیکی-اجتماعی در ایران‌زمین، نظم اجتماعی ویژه‌ای را در دوران پیشانوسازی ساخته بود. نظمی که چگونگیِ بهره‌وری زمین، اکوسیستم اسکان، سازمان فضاییِ و لذا، آمایش سرزمین را آشکار می‌ساخت. این نظم اجتماعی با آغاز نوسازی و مدرنیزاسیون، تغییرات بنیادینی را تجربه کرد. چگونگی استمرار زیست عشایری و به تعبیر دقیق‌تر، زیست-کارِ زمین-جامعه‌شناسان گیاهی شفاهیِ متقدم و دام‌پروان بومی در فلات ایران از سرفصل‌های مهم سند ملی آمایش سرزمین است.

هدف پژوهش: آینده‌نگری زیست عشایری در سند ملی آمایش سرزمین، هدف این مقاله است.

روش‌شناسی تحقیق: روش جمع‌آوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و روش تحلیل نیز توصیفی-تحلیلی-انتقادی است.

قلمرو جغرافیایی پژوهش: در محدوده سرزمینی فلات ایران و از نظر مقیاس، ملی می‌باشد.

یافته‌ها و بحث: سرزمین‌شناسی و آمایش سرزمین نیازمند پیوندشناسی حوزه‌های طبیعی و انسانی و به تعبیری، پیکره‌شناسی سرزمین مبتنی بر همبست در مرزهای زیستی و سیاره‌ای با تاکید بر مقیاس‌های ملی و منطقه‌ای و محلی و اندرکنش آن‌ها است. با توجه به تغییر سریع زیست عشایری انتظار می‌رود چگونگی تغییرات این شیوه کاربری و بهره‌وری زمین و منابع طبیعی در سند ملی آمایش سرزمین مورد توجه و پرسش باشد. زیست عشایری در این سند به‌صورت سرفصلی مستقل و جداگانه، غیر پیوندی و بدون تحلیل همبستی در نظر گرفته شده است.

نتایج: روندشناسی تغییرات زیست-کار عشایری در سند ملی آمایش سرزمین بر پایه تغییرات بیوفیزیکی-اجتماعی سرزمین و آینده‌نگری آن انجام نشده است. اکنون که سند ملی آمایش سرزمین به تصویب رسیده است، آن‌چه امکان‌پذیر می‌باشد آینده‌نگریِ تغییرات زیست عشایری متناسب با روندشناسی تغییرات بیوفیزیکی-اجتماعی در «بازنگری سند» است. از این‌رو، اتخاذ رویکرد پیوندی و همبستی با ملاحظه وسعت سرزمینی و ضرورت حفاظت پویا از مجتمع‌های زیستی عشایری در پیوند با دیگر الگوهای زیست جمعی در ایران‌زمین پیشنهاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات