مقدمه: این پژوهش به بررسی عوامل ساختاری و فرهنگی مؤثر بر عملکرد انرژی و آسایش حرارتی در سیاه‌چادرهای عشایر منطقه قوچان، خراسان رضوی می‌پردازد. با توجه به اینکه انسان‌ها بخش عمده‌ای از زمان خود را در محیط‌های داخلی سپری می‌کنند، کیفیت هوای داخلی و آسایش حرارتی تأثیر بسزایی بر سلامت، بهره‌وری و روحیه آن‌ها دارد. در سکونتگاه‌های سنتی، به‌ویژه سیاه‌چادرها، انرژی نقشی حیاتی در تأمین آسایش حرارتی و کیفیت زندگی ایفا می‌کند.

هدف پژوهش: شناسایی و تحلیل عوامل ساختاری، فرهنگی و اقلیمی مؤثر بر عملکرد انرژی و آسایش حرارتی در سیاه‌چادرهای عشایر ایل کرمانج (طایفه باچوانلو، تیره زعفرانلو) در مناطق ییلاقی قوچان و قشلاقی مراوه‌تپه.

روش شناسی تحقیق: این تحقیق با رویکرد کیفی و ماهیت توصیفی-تحلیلی، از روش ترکیبی مطالعات اسنادی (کتابخانه‌ای و مقالات) و تحقیق میدانی (مصاحبه عمیق) بهره گرفته است. داده‌های حاصل از دو بخش، به‌صورت کیفی و تفسیری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته‌اند.

• قلمروجغرافیایی پژوهش:

• ییلاق: شهرستان قوچان، کوه‌های هزار مسجد، روستای یدک (از اواخر اردیبهشت تا اوایل شهریور). اقلیم منطقه نیمه‌خشک و سرد است.

• قشلاق: استان گلستان، منطقه مراوه‌تپه (از اواسط مهر تا اواسط فروردین). اقلیم منطقه نیمه‌خشک با میانگین دمای سالانه 18 درجه سانتی‌گراد و رطوبت 61.2 درصد، که میانگین دمای آن در تابستان بالاتر از محدوده آسایش است.

• کوچ: طایفه باچوانلو، تیره زعفرانلو، مسیر 370 کیلومتری بین گلستان و شمال خراسان رضوی.

یافته ها و بحث:

ساختار و عملکرد سیاه‌چادر:

• مصالح: عمدتاً از موی بز بافته شده و تیرک‌های چوبی. بافت مشبک امکان عبور نور را فراهم کرده و پرزهای مو، از نفوذ گرد و غبار جلوگیری می‌کنند. حفره‌های ریز، هدایت دود اجاق به بیرون را تسهیل می‌نمایند. خاصیت انبساط و انقباض طبیعی الیاف، عملکرد حرارتی منحصربه‌فردی در فصول مختلف ارائه می‌دهد

• ابعاد: متغیر بر اساس وضعیت اقتصادی، معمولاً 7 تا 12 تخته (هر تخته 1 تا 1.2 متر عرض و 15 متر طول).

• برپایی: استفاده از تیرک‌های چوبی فرد، با تیرک میانی بلندتر برای ایجاد شیب سقف و جلوگیری از تجمع آب باران. جنس موی بز مانع نفوذ آب می‌شود.

• روشنایی: در گذشته فانوس و چراغ گردسوز، امروزه پنل‌های خورشیدی.

• فضای داخلی: متفاوت در تابستان و زمستان با توجه به نیازهای کاربری در هر فصل.

نتایج: سیاه‌چادر به‌عنوان نمونه‌ای بارز از معماری پایدار، با حداقل اثر زیست‌محیطی و قابلیت انطباق بالا، الهام‌بخش راهکارهای معماری پایدار معاصر در جهت بهینه‌سازی مصرف انرژی و توجه به ابعاد فرهنگی-اجتماعی در طراحی فضاهای زیستی است.