مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

تحلیل تطبیقی الگوهای فضایی و ساختاری مسکن عشایری در معماری موقت آثار Shigeru Ban

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه مهندسی معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه آیت الله بروجردی، لرستان، ایران.
2 کارشناس ارشد معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
10.22034/jsnap.2026.582127.1142
چکیده
مقدمه: در دهه‌های اخیر، افزایش بحران‌های انسانی، بلایای طبیعی و مهاجرت‌های اجباری، مسئله سکونت موقت را به یکی از چالش‌های مهم معماری معاصر تبدیل کرده است. با وجود توسعه فناوری‌های ساخت، بسیاری از الگوهای اسکان موقت همچنان با مشکلاتی نظیر ضعف کیفیت فضایی، عدم انعطاف‌پذیری و ناپایداری عملکردی مواجه‌اند. در این میان، معماری مسکن عشایری به‌عنوان یکی از کهن‌ترین نمونه‌های سکونت سیار، واجد الگوهای فضایی و ساختاری منسجمی است که می‌تواند در بازاندیشی معماری موقت معاصر مؤثر باشد.
هدف: پژوهش حاضر با هدف استخراج و تحلیل الگوهای فضایی و ساختاری مسکن عشایری و بررسی بازتاب آن‌ها در معماری موقت آثار Shigeru Ban انجام شده است.
روش­شناسی: این پژوهش از نظر ماهیت، کیفی و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و روش تطبیقی انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، تحلیل منابع علمی معتبر و بررسی نمونه‌های موردی گردآوری شده‌اند.
قلمرو جغرافیایی: شامل سکونتگاه‌های عشایری مناطق زاگرس و فلات مرکزی ایران و همچنین پروژه‌های معماری موقت Shigeru Ban از جمله Paper Log House و Paper Partition System در ژاپن، رواندا و ترکیه است.
یافته‌ها و بحث: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که میان الگوهای فضایی و ساختاری مسکن عشایری و پروژه‌های معماری موقتShigeru Ban هم‌پوشانی قابل‌توجهی وجود دارد. مؤلفه‌هایی نظیر سبکی سازه، قابلیت جابه‌جایی، انعطاف‌پذیری فضایی، سرعت اجرا و سازگاری با محیط، در هر دو الگو مشاهده می‌شود.
نتیجه­گیری: نتایج پژوهش بیانگر آن است که الگوهای مسکن عشایری ظرفیت بالایی برای بازتفسیر در معماری موقت معاصر دارند و می‌توانند به شکل‌گیری الگوهای ساختارمندتر، انعطاف‌پذیرتر و کارآمدتر در طراحی سکونتگاه‌های موقت کمک کنند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

حصاری، پدرام و حافظی، سمیرا . (1401). بررسی ساختار فضایی مسکن کوچ­نشینان با قابلیت حمل و سازگاری با محیط (مطالعه موردی: عشایر طایفه بریوانلو در خراسان­ضوی). مطالعات برنامه­ریزی قلمرو کوچ نشینان, 2(2)، 77-104. doi: 10.22034/jsnap.2023.167724
حصاری، پدرام و حافظی، سمیرا . (1402). واکاوی ویژگی­های معماری انعطاف­پذیر سکونت عشایر استان خراسان­رضوی. مطالعات برنامه­ریزی قلمرو کوچ نشینان، 3(2), 13-22. doi: 10.22034/jsnap.2023.399874.1060
حصاری، پدرام و حافظی، سمیرا. (1403). بررسی مولفه­های مکان­یابی مسکن اضطراری موقت بر پایه­ی الگوی سکونت عشایر خراسان­رضوی. مطالعات برنامه­ریزی قلمرو کوچ­نشینان، 4(1), 33-46. doi: 10.22034/jsnap.2024.432310.1084
Abenante, D. (2004). Black Tents of Baluchistan.
Andrews, P. A. (2009). Tents ii. Variety, Construction, and Use. In Encyclopedia Iranica. Retrieved from http://www.iranicaonline.org/articles/tents-cador-ii
Ban, S. (2013). Shigeru Ban: Complete Works. Phaidon Press.
Barfield, T. J. (1993). The Nomadic Alternative.
Corsellis, T., & Vitale, A. (Eds.). (2005). Transitional Settlement: Displaced Populations. Oxfam.
Hassas, N. (2025). Investigation of the concept of sustainability of the nomad vernacular architecture, a case study of the Qashqai tribe in Iran. Built Heritage, 9(1), 47.
Hassas, N., & Bardzinska-Bonenberg, T. (2020). Typology of the Black Tents Architecture between Iranian Nomad Tribes. International Journal of Architectural Engineering & Urban Planning, 30(2), 165–183. https://doi.org/10.22068/ijaup.30.2.165
Johnson, C. (2007). Strategic planning for post-disaster temporary housing. Disasters, 31(4), 435–458.
Lawrence, R. J. (2019). House form and culture: What have we learnt in thirty years? In Culture-Meaning-Architecture (pp. 53–76). Routledge.
Mazumdar, S., & Mazumdar, S. (1997). Intergroup social relations and architecture: Vernacular architecture and issues of status, power, and conflict. Environment and Behavior, 29(3), 374–421.
Memarian, G. H., & Ranjbar-Kermani, A. M. (2011). Privacy of house in Islamic culture: A comparative study of pattern of privacy in houses in Kerman. Iran University of Science & Technology, 21(2), 69–77.
Naskova, J. (2015). Shigeru Ban’s Japanese Traditions Inspired Humanitarian Architecture.
Oliver, P. (2007). Built to Meet Needs: Cultural Issues in Vernacular Architecture. Routledge.
Minner, Kelly, (2011).  Paper Partition System by Shigeru Ban Architects. ArchDaily, Paper Partition System by Shigeru Ban Architects | ArchDaily.
Sadoughianzadeh, M. (2013). Gender structure and spatial organization: Iranian traditional spaces. SAGE Open, 3(4), 2158244013511258.
Demetriou, Danielle. 2026. Shigeru Ban: An ultimate guide to the Japanese architect. https://www.wallpaper.com/architecture/shigeru-ban-ultimate-guide-japan
Trisno, R., Husin, D., & Lianto, F. (2023). Reconceptualising nomadic architecture: From the body to the space creation. City, Territory and Architecture, 10(1), 1.