مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

گردشگری پایدار و نقش آن در حفظ فرهنگ عشایر رضوانشهر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه مدیریت جهانگردی، دانشکده میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
10.22034/jsnap.2026.579659.1138
چکیده
مقدمه: گردشگری پایدار به عنوان ابزاری نویدبخش برای توسعه اقتصادی-اجتماعی و حفاظت از میراث فرهنگی در مناطق مختلف شناخته شده است. جوامع عشایری، با ساختار فرهنگی غنی و سبک زندگی منحصربه‌فرد خود، پتانسیل قابل توجهی برای جذب گردشگری فرهنگی و پایدار دارند. با این حال، توسعه نامتوازن گردشگری می‌تواند تهدید جدی برای اصالت هویت فرهنگی این جوامع محسوب شود. این پژوهش به بررسی تعامل پیچیده بین هویت فرهنگی جامعه عشایری رضوانشهر و توسعه گردشگری پایدار در این منطقه می‌پردازد.
هدف پژوهش: هدف اصلی این پژوهش، تبیین رابطه بین ابعاد مختلف هویت فرهنگی عشایر رضوانشهر و مؤلفه‌های گردشگری پایدار (اقتصادی، اجتماعی، و فرهنگی) در این جامعه است. به طور خاص، این مطالعه به دنبال شناسایی چگونگی تأثیرگذاری مؤلفه‌های هویت فرهنگی بر جذابیت مقصدی گردشگری پایدار و همچنین بررسی نقش عوامل حمایتی و مشارکتی در تعادل‌بخشی به این رابطه و حصول اطمینان از پایداری بلندمدت منافع گردشگری برای جامعه عشایری است.
روش‌شناسی پژوهش: روش‌شناسی این پژوهش (کیفی) خواهد بود. گردآوری داده‌ها از طریق ابزارهایی چون مصاحبه‌های عمیق با اعضای جامعه عشایری، نخبگان محلی، و مسئولین نهادهای مرتبط، پرسشنامه، مشاهده و بررسی اسناد و مدارک مرتبط صورت خواهد پذیرفت. داده‌های کیفی از طریق کدگذاری و تئوری زمینه­ای مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهند گرفت.
قلمرو جغرافیایی پژوهش: این تحقیق در منطقه جغرافیایی عشایر رضوانشهر انجام شده است. این منطقه به دلیل برخورداری از ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی خاص جوامع عشایری، به عنوان بستر مطالعاتی این پژوهش انتخاب شده است.
یافته‌ها و بحث: یافته‌ها نشان می‌دهد گردشگری پایدار در جامعه عشایری رضوانشهر بر نه مقوله کلان استوار است که ابعاد فرهنگی، اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی را به‌صورت هم‌زمان دربر می‌گیرد. در این میان، تقویت هویت فرهنگی و حفظ میراث ناملموس در کنار توانمندسازی اقتصادی، به‌عنوان دو محور مکمل، نقش بنیادینی در پایداری ایفا می‌کنند. همچنین، صیانت از شیوه‌های زیست سنتی، دانش بومی و سرمایه اجتماعی، به تداوم ساختارهای درونی جامعه عشایری کمک می‌کند. از سوی دیگر، حفاظت از محیط‌زیست و حفظ کالبد سنتی، بُعد عینی پایداری را تقویت می‌نماید. در نهایت، مدیریت محلی و حکمرانی مشارکتی به‌عنوان پیش‌شرط تحقق این ابعاد، بنیان اجرایی مدل نهایی پژوهش را شکل می‌دهد.
نتیجه‌گیری: گردشگری پایدار، با رویکردی برنامه‌ریزی‌شده و مبتنی بر مشارکت جامعه محلی، ابزاری مؤثر برای حفظ و تقویت فرهنگ، معیشت و هویت جامعه عشایری رضوانشهر است. این رویکرد به بازنمایی میراث ناملموس، بهبود اقتصادی، حفاظت از محیط‌زیست و تقویت سرمایه اجتماعی کمک کرده و در نهایت به توسعه متوازن و پایداری فرهنگی این جوامع یاری می‌رساند. تحقق این امر نیازمند سازوکارهای مدیریتی و نهادی مناسب است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آفتاب، احمد؛ مفرح بناب، مجتبی، مجنونی توتاخانه، علی؛ و رفیعی اسکویی، امین. (1395). واکاوی ظرفیت­های اجتماعی عشایری استان آذربایجان غربی در ایجاد امنیت مرزها. نشریه دانش انتظامی آذربایجان غربی. 9(33)، 102-82.
انصاری، وحید؛ حیدری، قدرت اله؛ مجاوریان، سید مجتبی و رستگار، شفق (1398)، اثر توسعه گردشگری عشایری بر شاخص­های معیشت پایدار مرتعداران (مطالعه موردی: مناطق عشایری لار، البرز مرکزی)، نشریه مرتع، 13(2)، 305-294.
پروین جهرمی، صبا؛ رشیدوش، وحید؛ شربتیان، یعقوب و باصری، علی. (1404). تحلیل انسان شناختی کارکردهای صنایع دستی قشقایی؛ بازنمایی هویت، سنت و فرهنگ. مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 5(1)، 83-96.
جمینی، داود و دهقانی، امین. (1402). شناسایی ظرفیت‌های اقتصادی و اجتماعی جامعه عشایری غرب ایران (مطالعه موردی: شهرستان روانسر). مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، 4(3)، 20-1.
حجی­پور، محمد. (1400). شکاف فضایی بنیان­های اقتصاد عشایری در استان خراسان جنوبی. مطالعات برنامه­ریزی قلمرو کوچ­نشینان، 1(2)، 110-93.
دلاوری، حسین؛ نادری مایوان، رمضانعلی و وطن پرست، مهدی. (1404). شناسایی ابعاد و شاخص های مشارکت در توسعه گردشگری در قلمرو کوچ نشینان (مورد مطالعه: شهرستان قوچان). مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 5(2)، 32-19.
رشیدوش، وحید و زحمتکش، جواد (1398)، تحلیل مردم­شناختی پوشاک عشایر استان فارس (مطالعه موردی: قشقایی­های فیروزآباد)، نشریه شباک، 5(49)، 60-51.
رضایی، پژمان. (1397). مکان­یابی سایت­های گردشگری عشایری (مطالعه موردی: استان چهارمحال و بختیاری). مطالعات برنامه­ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 13(45)، 969-951.
سواری، مسلم؛ حسینی سروستانی، نغمه و شوکتی آمقانی، محمد. (1404). عوامل موثر بر وفاداری گردشگران نسبت به غذای محلی در قلمرو کوچ نشینان: مطالعه موردی شهرستان شوشتر. مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 5(1)، 158-147.
شمس الدینی، علی و جمینی، داود. (1403). شناسایی مهم‌ترین استراتژی توسعه گردشگری عشایری (مطالعه موردی: استان فارس). پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 5(17)، 27-13.
صفری علی اکبری، مسعود. (1400). بررسی وضعیت و نقش جامعه عشایری در توسعه پایدار مرزهای کشور (مورد مطالعه عشایر غرب ایران). فصلنامه برنامه­ریزی منطقه­ای، 11(41)، 82 67.
صیدائی، سیداسکندر. (1388). چشم­انداز جامعة عشایری ایران در افق 20 ساله آتی. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 9(12)، 166-147.
ضیائی، محمود؛ فقیهی، ابوالحسن؛ طهماسبی، اصغر و نعمتی، ولی. (1400). طراحی الگوی مدیریت توسعه گردشگری عشایری با استفاده از رویکرد مدل­سازی ساختاری ـ تفسیری. پژوهش­های مدیریت عمومی، 14(53)، 27-5.
قنبری، سیروس؛ رضایی، سمیه و منصوری دانشور، محمدرضا (1393)، بررسی عوامل موثر بر توسعه گردشگری عشایری با استفاده از تکنیک SWOT (مطالعه موردی: ایل بختیاری)، فصلنامه فضای گردشگری، 3(1)، 119-105.
کریمیان، وحید؛ صفایی، مژده؛ و متین خواه، سید حمید. (1393). استفاده از دانش بومی عشایر راهکاری مناسب جهت مدیریت بهینه اکوسیستم‌های طبیعی. نشریه پژوهش­های علوم و فناوری چوب و جنگل، 21(4)، 114-95.
میرواحدی، سیدسعید و اسفندیاری بیات، الهام (1395)، بررسی پتانسیل کارآفرینی گردشگری فرهنگی در جامعة عشایر قشقایی ایران، گردشگری و توسعه، 6(9)، 78-62.
Drees, L., Liehr, S., Batbuyan, B., Marg, O., & Mehring, M. (2022). In search of a nomadic pastoralism for the 21st century. A transdisciplinary development of future scenarios to foster a social-ecological transformation in Mongolia, Innovation: The European Journal of Social Science Research, 35(3), 481-505, DOI: 10.1080/13511610.2022.2100744.
Ghaderzadah, H., Dehghani, A., & Jamini, D. (2023). Rural Elites; the Causes of Migration and Attracting their Participation in the Process of Rural Development with Thematic Analysis Approach (Case Study: Kurdistan Province). Journal of Research and Rural Planning, 12(4), 79-98. https://doi.org/10.22067/jrrp.v12i4.2309-1087.
Jamini, D., & Dehghani, A. (2024). An Analysis of Rural Tourism Marketing Indicators (The Case of Quri Qaleh Village, Ravansar County). Sustainable Rural Development, 8(1). https://doi.org/10.22034/jsrd.2024.446379.1182.
Karali, A., Das, S., & Roy, H. (2024). Forty years of the rural tourism research: Reviewing the trend, pattern and future agenda. Tourism Recreation Research, 49(1), 173-200. https://doi.org/10.1080/02508281.2021.1961065.
Kou, Y., & Xue, X. (2024). The influence of rural tourism landscape perception on tourists’ revisit intentions—a case study in Nangou village, China. Humanities and Social Sciences Communications, 11(1), 1-14. https://doi.org/10.1057/s41599-024-03129-8
Verma, V., Ahlawat, R., Ghai, M., & Bansal, S. (2024). Rural tourism in Himachal Pradesh in transition: Challenges for regional sustainability. Multidisciplinary Reviews, 7(1), 2024010-2024010. http://dx.doi.org/10.31893/multirev.2024010.
Yanan, L., Ismail, M. A., & Aminuddin, A. (2024). How has rural tourism influenced the sustainable development of traditional villages? A systematic literature reviews. Heliyon. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e25627