مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

ارائه مدل عوامل مؤثر بر گرایش زنان روستایی به فعالیت در بخش صنایع دستی با تأکید بر فرش‌بافی در استان کردستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مسعود سامیان 1
داود جمینی 2
شعیب ویسی 3
هاوژین فرهادی 4
صهیب بی‌طرف 5
عبدالله عزیزی 6
علی امینی 7
1 دانش آموخته دکتری ترویج و آموزش کشاورزی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
2 استادیار، ژئومورفولوژی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران. (پژوهشگر پاره وقت پژوهشکده کردستان‌شناسی، دانشگاه
3 دانشجوی دکتری رشتۀ مدیریت آموزشی، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران
4 دانشجوی کارشناسی گروه ژئومورفولوژی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران
5 دانشجوی کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی شهری، گروه مهندسی شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران
6 دانشجوی دکتری مدیریت آموزشی، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران
7 دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی و توسعۀ آموزش عالی، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.
10.22034/jsnap.2026.579001.1134
چکیده
مقدمه: صنایع‌دستی و به‌ویژه فرش‌بافی، بستر همگرایی هنر، فرهنگ و معیشت در زیست‌جهان روستایی است؛ با این حال، شناسایی عوامل گرایش به این فعالیت در مواجهه با چالش‌های مدرن ضرورت دارد. زیرا از طریق زمینه و بستر علمی لازم برای اقدامات اجرایی و کاربردی در خصوص رفع موانع و چالش‌هایی که در برابر فعالیت زنان در این زمینه وجود دارد، فراهم می‌شود و در نتیجه می‌توان شاهد رونق و شکوفایی و به نوعی بازآفرینی فرش‌بافی در میان زنان روستایی بود که در دهه‌های اخیر با رکود و زوال قابل توجهی مواجه بوده است.
هدف: هدف این پژوهش ارائه مدل ساختاری عوامل موثر بر گرایش زنان روستایی به فعالیت در بخش صنایع دستی با تاکید بر فرش‌بافی است.
روش­شناسی: تحقیق حاضر از نظر هدف، کاربردی و از منظر ماهیت، توصیفی ـ پیمایشی با راهبرد مدل‌سازی ساختاری اکتشافی ـ تأییدی است. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه محقق‌ساخته بود که روایی صوری و محتوایی آن تأیید گردید. تحلیل داده‌ها در دو سطح توصیفی و استنباطی با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS26 و Amos24 انجام شد.
قلمرو جغرافیایی: این مطالعه در استان کردستان به عنوان یکی از قلمروهای عشایری غرب ایران انجام گرفته است.
یافته‌ها و بحث: یافته‌های تحلیل عاملی اکتشافی نشان داد که چهار عامل احیای هویت فرهنگی (14/26) درصد واریانس، احساس رضایت (82/13) درصد، ارزش اقتصادی (83/9) درصد و حمایت نهادی (99/8) درصد، در مجموع (8/58) درصد از کل واریانس گرایش زنان را تبیین می‌کنند و تحلیل عاملی تأییدی نیز برازش مطلوب مدل را با داده‌های تجربی تأیید کرد.
نتیجه­گیری: سهم نظری این مطالعه در پیوند میان نظریه سرمایه بوردیو و عاملیت زنان روستایی نهفته است؛ این نتایج نشان می‌دهد گرایش زنان بیش از ضرورت‌های مادی، از هویت‌گرایی نشأت می‌گیرد؛ لذا گذار از نگاه کالا‌محور به سمت مدل‌های کسب‌وکار هویت‌بنیان جهت پایداری این هنر- صنعت پیشنهاد می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
قلمروهای کوچ‌نشینان
صنایع دستی
گرایش به فرش‌بافی
زنان روستایی
احیای هویت فرهنگی

موضوعات

آخرتی، محمود؛ آهنگری، الهه و طحان، محمد. (1396). بررسی مهم‌ترین موانع مؤثر بر اشتغال روستاییان. روانشناسی فرهنگی زن، 9(35)، ۱۰۵-۱۱۶. https://sanad.iau.ir/fa/Article/920068
جمینی، داود؛ رحیمی، حمزه و آتش بهار، رامین. (1404). شناسایی و اولویت‌بندی نواحی مستعد تولیدات کشاورزی در قلمروهای عشایری. مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 5(1)، 117-130. https://doi.org/10.22034/jsnap.2025.548407.1124
خبازی‌کناری، مهدی و سبطی، صفا. (۱۳۹۶). آیا صنایع دستی هنر است؟ جستجوی جایگاه صنعتی در بین هنرها بر اساس زیباشناسی کانت. فصلنامه کیمیای هنر، ۶(۲۲)، ۷-۱۸. https://kimiahonar.ir/article-1-932-fa.html.
زرندیان، ندا. (۱۴۰۳). شناسایی شبکه مضامین اشتغال زنان در صنایع دستی روستایی. پژوهش‌های روستائی، ۱۵(۴)، ۱۳۹-۱۵۳. https://doi.org/10.22059/jrur.2025.378363.1959.
صادقی، حجت و شمس الدینی، علی. (1404). تحلیل نقش صنایع دستی در توسعه گردشگری ایران و چالش‌های پیش روی آن. مطالعات مدیریت گردشگری عصر هوشمند، 2(1)، 203-193. https://doi.org/10.22072/tmsse.2025.2055993.1027
صفری علی اکبری، مسعود و صادقی، حجت الله. (1400). امکان سنجی تأثیرات توسعه گردشگری در عشایر بختیاری. مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 1(1)، 109-99. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.28210530.1400.1.1.9.7
صیدایی، سید اسکندر و صادقی، حجت الله. (1402). مکان یابی احداث اکوکمپ‌های گردشگری عشایری در منطقه چهارمحال و بختیاری. مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 3(1)، 30-13. https://doi.org/10.22034/jsnap.2023.167726
عبدی، مسعود؛ سیدمیرزایی، سید محمد و سوادیان، پروین. (1402). عوامل مؤثر بر اشتغالزایی زنان در مصنوعات صنایع دستی روستایی در حوزه کشاورزی، مطالعه موردی استان آذربایجان غربی. مطالعات هنر اسلامی، 20(49)، 507-526. https://doi.org/10.22034/ias.2021.260999.1458
فلاح‌تبار، نصراله. (۱۳۹۷). ارزیابی نقش زنان روستایی در صنایع دستی و ارتقاء توسعه‌ی پایدار روستایی (مطالعه‌ی موردی جوادآباد ورامین). فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 10(2)، 129–146. https://sid.ir/paper/516826/fa 
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241-258). Greenwood. https://doi.org/10.1002/9780470755679.ch15.
Fathi, A. (Ed.). (1985). Women and the Family in Iran (p. 3). Leiden: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004492479
Ghouse, S. M. (2012). Indian handicraft industry: problems and strategies. International Journal of Management Research and Reviews, 2(7), 1183. https://www.proquest.com/docview/1037792617
Hammad, R., & El Naggar, R. (2023). The role of digital platforms in women’s entrepreneurial opportunity process: Does online social capital matter? Human Behavior and Emerging Technologies, 2023(1), 5357335.
Handaragama, S., Rathnayake, H., & Uluwaduge, P. (2013). Women’s economic participation in rural development. International Journal of Education and research, 1(8), 1-18. https://www.ijern.com/journal/August-2013/21.pdf https://doi.org/10.1155/2023/5357335.
Jaitly, J. (2005). Crafts as industry. In SEMINAR-NEW DELHI- (Vol. 553, p. 14). New Delhi, India: MALYIKA SINGH. https://www.india-seminar.com/2005/553/553%20jaya%20jaitly.htm.
Khan, T. A., Bhat, A. H., Mohsin, A., & Majeed, I. (2023). Livelihood challenges in handicraft industry: a qualitative study on poverty and exploitation of women artisans in Srinagar. Contemporary Voice of Dalit, 2455328X231180385. https://doi.org/10.1177/2455328X231180385.
Leach, M., Mehta, L., & Prabhakaran, P. (2016). Gender equality and sustainable development: A pathways approach. The UN Women Discussion Paper, 13, 2016. https://doi.org/10.18356/08b98161-en
Majeed, I. (2018). Indian handicraft industry and globalization: An analysis of issues and challenges. American International Journal of Research in Humanities, Arts and Social Sciences, 25(1), 129-135. http://iasir.net/AIJRHASSpapers/AIJRHASS25-125.pdf.
Man, N., Abdulmumini, U., & Siaw, S. Y. (2024). Factors Influencing Participation of Rural Women Farmers in Agricultural Activities in Ranau, Sabah, Malaysia: An Exploratory Factor Analysis. Caraka Tani: Journal of Sustainable Agriculture, 39(2), 255-268.‏ https://doi.org/10.20961/carakatani.v39i2.81223.
Ngomane, T. S. (2023). Fostering women entrepreneurship in the tourism industry: a look into obtacles and opportunities of women selling arts and crafts around the Kruger national park. International Journal of Research in Business & Social Science, 12.‏ ‏ https://doi.org/10.20525/ijrbs.v12i10.3102.
Oridi, F. I., Uddin, M. S., Faisal-E-Alam, M., & Husain, T. (2022). Prevailing factors of rural women entrepreneurship in Bangladesh: evidence from handicraft business. Journal of Global Entrepreneurship Research, 12(1), 305-318. https://doi.org/10.1007/s40497-022-00325-0.
Shamsoddini, M. (2025). Work Background Conditions and Economic Welfare of Women in Handicrafts: A Study of Less Developed Rural Areas. International journal of Tourism, Culture & Spirituality, 8(1), 189-205. https://doi.org/10.22131/ijtcs.2024.453312.1165.
Warr, D. J. (2006). Gender, class, and the art and craft of social capital. The Sociological Quarterly, 47(3), 497-520. https://doi.org/10.1111/j.1533-8525.2006.00054.x
مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان
دوره 5، شماره 2 - شماره پیاپی 10
پاییز و زمستان
بهمن 1404
صفحه 71-86