مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

تحلیلی بر نیرو محرک‌های زمان کوچ بهره برداران عشایری (مطالعه موردی عشایر کرد خراسان شمالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مرتعداری، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران.
2 استادیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران.
3 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد طراحی محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
مقدمه: زندگی بر مبنای کوچ و مرتعداری نوعی خاص از معیشت در مناطق خشک و نیمه خشک جهان محسوب می­گردد. این روش زندگی دارای سابقه طولانی در ایران است که متناسب با شرایط اقلیمی شکل گرفته است. در سده اخیر تحولات در شیوه زندگی جوامع عشایری بی­نظمی در کوچ عشایر و به تبع آن ورود زودهنگام دام به مراتع و تخریب آن را به­دنبال داشته است.
هدف پژوهش: هدف این تحقیق شناخت نیرو محرک­های موثر بر زمان کوچ بهره­برداران عشایری در مراتع شاه­جهان اسفراین است.
روش­ شناسی تحقیق: تحقیق حاضر توصیفی- تحلیلی و روش گردآوری داده­ها برای پاسخگویی به سؤالات تحقیق، به­صورت پیمایشی (داده­های اولیه) و ابزار مورد استفاده پرسشنامه­های محقق ساخته است. جامعه آماری تحقیق حاضر، بهره­برداران عشایری سه طایفه باچوانلو، میلانلو و قهرمانلو می­باشند. براساس فرمول کوکران، تعداد 135 بهره­بردار عشایری برای تکمیل پرسشنامه انتخاب گردیدند. در گام بعدی با مراجعه به بهره­برداران عشایری در محل زیست­بوم عشایری اقدام به تکمیل پرسشنامه­ها شد. جهت تحلیل عوامل و نیروهای موثر بر زمان کوچ عشایر از آزمون تی تک نمونه­ای، آزمون تحلیل عاملی و به­منظور مقایسه عوامل موثر در طوایف مختلف از آنالیز واریانس یک­طرفه استفاده شده است.
قلمروجغرافیایی پژوهش: قلمروی این پژوهش زیست بوم بهره­برداران عشایری سه طایفه قهرمانلو، باچوانلو و میلانلو واقع در استان­های گلستان و خراسان شمالی می­باشد.
یافته­ ها و بحث: براساس نتایج تحقیق از دیدگاه عشایر عامل " کاهش بارندگی و خشکسالی های پی در پی"، "گرمای زودرس در قشلاق" و "ناکافی بودن علوفه در مراتع قشلاقی"، مهمترین عوامل کوچ زودهنگام عشایر محسوب می­شوند، همچنین سه عامل "تعیین تاریخ کوچ از سوی دولت با هماهنگی بهره­برداران"، "وجود علوفه مرغوب در قشلاق" و "وجود مقدار زیاد علوفه در قشلاق"، مهمترین عوامل کوچ بهنگام عشایر محسوب می­شوند.
نتایج: براساس نتایج تحقیق می­توان تغییر شرایط اقلیمی را به­عنوان مهمترین نیروی محرک کوچ زودهنگام عشایر در منطقه شاه­جهان اسفراین به­شمار آورد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


امان­اللهی بهادروند، سکندر، (1383)، زوال کوچ نشینی در ایران: یکجا نشینی ایلات و عشایر. فصلنامه مطالعات ملی، سال 5، شماره 1، صص 155-183.
امینی، عباس، روز فراخ، ثریا، (1397)، ارزیابی پیامدهای اسکان جامعه عشایری شهرستان بویراحمد در کانون‌‌های دشت روم. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، سال 14، شماره 1، صص 185-197.
جوری، محمدحسن. (1381). بررسی آگاهی و دانش فنی دامداران در استفاده از مراتع ییلاقی غرب مازندران ( مطالعه موردی: مراتع ییلاقی غرب جواهر ده رامسر). تحقیقات مرتع و بیابان ایران. سال 9، شماره 3، صص 1251-1266.
حاجی­پور، سمیرا، بارانی، حسین، یگانه، حسن و عابدی سروستانی، احمد، (1396). بررسی عوامل مؤثر بر مدیریت زمانی چرای دام در مراتع استان لرستان (مطالعۀ موردی: شهرستان کوهدشت). نشریه علمی- پژوهشی مرتع و آبخیزداری. سال 70، شماره 2، صص 287-297.
حاجی ناصری، سعید و یزدان­پناه، میلاد، (1400)، تبیین جامعه‌شناختی - نهادی آموزش عشایری در ایران: مطالعه موردی ایل قشقایی، فصلنامه سیاست. سال 51، شماره 2، صص 435-460.
حبیبیان، سید محمد رضا، بارانی، حسین، (1398)، بررسی اولویت‌‌بندی عوامل مؤثر بر مدیریت چرا با استفاده از روش AHP در مراتع عشایری استان فارس. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، سال 26، شماره 4، صص 809-823.
حبیبیان، سید محمد رضا، بارانی، حسین، عابدی سروستانی، احمد، سپهری، عادل، (1397)، شناسایی و تحلیل مهم‌ترین عوامل موثر بر کوچ زودهنگام و بهنگام در عشایر طایفه شش بلوکی. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، سال 25، شماره 2، صص 399-416.
حیدری، علی­اکبر، (1399)، تحلیل شیوه زندگی عشایر و تاثیر آن در نظام سکونتگاهی آنها در طول مسیر کوچ و قرارگاه­های تابستانه و زمستانه مطالعه­ی موردی: عشایر بویراحمد. مسکن و محیط روستا، سال 39، شماره 169، صص 73–88.
سالم، جلال، (1387). تاثیر خشکسالی بر فرآیند زندگی عشایری طایفه طاهری در حوزه شهرستان طبس استان یزد. روستا و توسعه. سال 11، شماره 4، صص 89-124.
شیخ الاسلامی، علیرضا، دوستی، معصوم، بیرانوندزاده، مریم، رستم گورانی، ابراهیم. (1392). تحلیلی از ویژگی­های سازمان فضایی استان خراسان شمالی با تأکید بر مراکز شهری. فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی "سپهر"، سال 22، شماره 1-86، صص 2-6.
عابدی سروستانی، احمد (1393)، واکاوی کوچ زودرس بهاره عشایر استان فارس، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال 29، شماره 4، صص 27–42.
قنبری، علی، (1367)، مشکلات زندگی عشایری. فصل نامه کوچ .شماره 5.
وبگاه سازمان امور عشایری ایران (1402)، https://www.ashayer.ir/index.aspx?pageid=640
Ahmad, D. & Afzal, M. (2021). Impact of climate change on pastoralists’ resilience and sustainable mitigation in Punjab, Pakistan. Environment, Development and Sustainability. 23, 11406–11426. https://doi.org/10.1007/s106. 68-020-01119-9
Bhatta, L.D., Bob Eric Helmuth van Oort, Nigel E. Stork & Himlal Baral (2015), Ecosystem services and livelihoods in a changing climate: Understanding local adaptations in the Upper Koshi, Nepal, International Journal of Biodiversity Science, Ecosystem Services & Management, 11:2, 145-155, DOI: 10.1080/21513732.2015.1027793
Fang, J.-Q., & Liu, G. (1992). Relationship between climatic change and the nomadic southward migrations in eastern Asia during historical times. Climatic Change, 22(2), 151–168. https://doi.org/10.1007/BF00142964
Green, D. (2012). From Poverty to Power: How Active Citizens and Effective States Can Change the World. Oxfam Publishing. 522  pages.
Gupta, A. K., Negi, M., Nandy, S.,  Alatalo, J. M., Singh, V., Pandey, R. (2019). Assessing the vulnerability of socio-environmental systems to climate change along an altitude gradient in the Indian Himalayas, Ecological Indicators, 106, 105512, https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2019.105512.
Jode, H. (2010). Modern and Mobile: The Future of Livestock Production in Africa’s Drylands. UK: International Institute for Environment & Development (IIED).
Mahdavi, A. (2017). Investigation of Factors Affecting the Early Spring Migration of nomads in Fars Province. International Journal of Farming and Allied Sciences. Vol 6 (3): 91–96. Available online at www.ijfas.com
Pei, Q., & Zhang, D. D. (2014). Long-term relationship between climate change and nomadic migration in historical China. Ecology and Society, 19(2), art68. https://doi.org/10.5751/ES-06528-190268
Reis, J., Gerdau, K., Buguet, A., & Spencer, P. S. (2022). Migration, Environment and Climate Change. In Neurology in Migrants and Refugees. pp. 53–65. https://doi.org/10.1007/978-3-030-81058-0_6
Schlolz, F., Schlee, G. (2015). Nomads and Nomadism in History. International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences, 10.1016/B978-0-08-097086-8.62018-4