مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

بررسی مولفه های مکان یابی مسکن اضطراری موقت بر پایه ی الگوی سکونت عشایر خراسان رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه مهندسی معماری، دانشگاه آیت الله بروجردی، لرستان، ایران.
2 گروه مهندسی عمران و معماری، دانشگاه تربت حیدریه، تربت حیدریه، ایران
چکیده
مقدمه: معیشت عشایر مبتنی بر دام­داری است و لذا شیوه سکونت آن­ها نیز به این موضوع بستگی دارد. این شیوه زندگی که از قدیمی­ترین انواع زندگی بشری است، مبتنی بر کوچ و جابجایی سالانه است؛ به این ترتیب که عشایر به منظور تعلیف دام­های خویش، مجبور به تغییر مکان و یافتن چراگاه­های مناسب برای آن­ها هستند. در این شیوه زندگی، طبیعت به عنوان بستر اصلی حیات آن­ها شناخته می­شود و سازگاری با آن، مهم­ترین اصل در این شیوه به شمار می­رود. این موضوع در الگوی سکونت آن­ها نیز نمود دارد. در این میان زندگی کوچ­نشینان آکنده از رخدادهای طبیعی است که هر لحظه حیات افراد و دام­های آن­ها و به عبارتی زندگی آن­ها را تهدید می­کند.
هدف پژوهش: بررسی مولفه­های طراحی و ساخت مسکن اضطراری بر پایه­ی الگوی سکونت عشایر خراسان رضوی می­باشد.
روش­شناسی تحقیق: روش تحقیق بر مبنای توصیفی تحلیلی است که با استناد به اسناد و منابع در دسترس به این صورت که ابتدا به بررسی مفاهیم اسکان موقت، جامعه عشایری و تعاریف مرتبط با جامعه عشایری پرداخته و ویژگی­‌های مسکن و نوع سکونت آن­ها را بیان نموده و با جمع­آوری اطلاعات با الگوی کتابخانه­ای و میدانی در مورد اسکان موقت جامعه عشایری خراسان­رضوی پرداخته شده است.
قلمروجغرافیایی پژوهش: قلمرو در این پژوهش محدوده استان خراسان رضوی است.
یافته­ها و بحث از مسکن اضطراری عشایر، مى­توان از آن­ها در جهت فرآیند اسکان موقت پس از بروز حوادث استفاده نمود. طراحی این فضاها باید به گونه­ای باشد که علاوه بر اسکان عشایر، فضایی نیز برای نگهداری دام و طیور طراحی شود تا علاوه بر معیشت و زندگی، اقتصاد آنان نیز به خطر نیفتد.
نتایج: بر اساس مطالعات انجام شده، مولفه­های مکان­یابی مسکن اضطراری موقت بر پایه­ی الگوی سکونت عشایر خراسان­رضوی شامل در نظر گرفتن مناطق امن از نظر رخدادهای طبیعی و محدوده امن آن، استفاده از مصالح با سرعت اجرای بالا و هزینه کم، سبک بودن و مقاوم بودن در برابر رخدادهای طبیعی، رعایت حریم­های ساخته دست بشر (به عنوان مثال مسیرهای دسترسی، خطوط انتقال برق، پمپ بنزین­ها و ...)، فاصله مناسب و امن جهت تخلیه سریع افراد، دام و طیور، تخصیص بهینه نقاط اسکان اضطراری، مکان­یابی سایت­های اسکان موقت، ارائه الگوی شبکه ایمن معابر بر اساس اصول پدافند غیرعامل است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اکبری، علی، و میزبان، مهدی. (1383). درآمدی بر شناخت ویژگی‌های جمعیت و جوامع عشایری ایران. فصلنامه مطالعات ملی، 5(17)، 9-42. DOR: 20.1001.1.1735059.1383.5.17.1.0
امان اللهی بهاروند، سکندر. (1383). زوال کوچ‌نشینی در ایران: یکجانشینی ایلات و عشایر. فصلنامه مطالعات ملی، 5(17), 155-183. DOR: 20.1001.1.1735059.1383.5.17.6.5
امیدوار، بابک، قاسمی، رضا، ظفری، حسین. (1386). روش اسکان موقت و راهکارهای بومی آن در زلزلة لرستان. صفه،16(2)، 38-53. https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100472.html
برزگر، مریم، مهدی نژاد، سید جمال الدین، حیدری، علی‌اکبر. (1378). انعطاف پذیری مسکن عشایر، عامل پایداری معماری کوچ (مطالعه موردی ایل قشقایی). مطالعات هنر اسلامی، 17(40)، 72-90. doi: 10.22034/IAS.2020.234186.1259
بمانیان, محمدرضا, & بختیاریان, نجمه. (1392). مقایسه‌ی ظرفیت‌های نظام ساختمانی LSF با ICF برای ایجاد اسکان موقت در شرایط بحران پس از زلزله. مدیریت بحران, 2(2), 43-50. https://www.joem.ir/article_5603.html
ترکمن، ثمین و سلطان­زاده، حسین (۱۳۹۹)، بازتاب فرهنگ در معمارى سکونتگاه­هاى ایلات، نمونه مورد بررسى: عشایر ترکمن، معمارىشناسى، سال ۳، صص 0_9 https://www.sid.ir/paper/527469/fa
حساس، نجمه. (1395). از خانه تا سیاه خانه جایگاه معماری در سیاه چادر کوچ­نشینان. شباک، 2(4 و 5 (پیاپی 11 و 12) (جلد 4 مطالعات هنر و معماری))، 101-110. https://www.sid.ir/paper/501124/fa
حصاری، پدرام، حافظی، سمیرا. (1401). بررسی ساختار فضایی مسکن کوچ نشینان با قابلیت حمل و سازگاری با محیط(مطالعه موردی: عشایر طایفه بریوانلو در خراسان ضوی). مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 2(2), 77-104. doi: 10.22034/JSNAP.2023.167724
حصاری، پدرام، حافظی، سمیرا. (1402). واکاوی ویژگی های معماری انعطاف‌پذیر سکونت عشایر استان خراسان رضوی. مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان، 3(2), doi: 10.22034/JSNAP.2023.399874.1060 60
حیدری، علی اکبر، مطلبی، قاسم، و انصاری راد، غزال. (1397). بازشناسی مفهوم قلمرو در سه حوزه کالبدی, رفتاری و معناشناختی در معماری کوچ (مطالعه موردی: عشایر بویراحمد). مسکن و محیط روستا، 37(161 )، 107-124. DOI: 10.22034/37.161.93
عالمی بابک، مجیدی مرتضی(۱۴۰۰) تبیین راه‌کارهای طراحی اسکان موقت بر مبنای مسکن عشایری ایران. دانش پیشگیری و مدیریت بحران. ۱۱ (۴) :۴۱۴-۴۲۷ http://dpmk.ir/article-۱-۴۴۸.html
ذوالفقارزاده حسن، حصاری پدرام. نظریه بوم شناسانه به معماری زیستگاه­ها. مسکن و محیط روستا. ۱۳۹۳; ۳۳ (۱۴۵) :۲۹-۴۴ https://jhre.ir/article-1-503-fa.html
زارع، مهدی (۱۳۹۲) گزارش نشست اولویت پژوهشی در علوم و فنون زلزله در ایران https://www.payampress.com/news
ضرغامی اسماعیل. بررسی تطبیقی مسکن عشایر ایران . مسکن و محیط روستا. ۱۳۹۵; ۳۵ (۱۵۵) :۱۹-۳۶ https://jhre.ir/article-1-1370-fa.html
کیانی، عزت الله، جمال­منش، آرش، و ظهوری، سید احسان. (1402). بررسی پیامدهای فرهنگی و مدیریتی در زندگی عشایر ایران. مطالعات ایلات و عشایر، 13(1)، 1-29. https://sanad.iau.ir/Journal/jtn/Article/1039190
لفافچی، مینو (۱۳۹۲) حلقه گمشده‌ای از معماری ایران: معماری کوچ (مطالعه موردی عشایر قشقایی). انتشارات تایماز، تهران https://www.gisoom.com/book/1962363/
م متکی، زهیر، حاج‌ابراهیم‌زرگر، اکبر، خورشیدیان، عبدالمجید، میرقاسمی، سیدمسعود. (1398). طراحی الگوی اسکان موقت پس از زلزله احتمالی در شهر قم. معماری اقلیم گرم و خشک، 7(10)، 1-93. doi: 10.29252/AHDC.2020.1781
مرادی، ابراهیم، عباس­نژاد، حسن، و ناصری، وحید. (1397). بررسی و شناسایی گونه­های معماری انبار غلات در زندگی نیمه­کوچ­نشینی کوهپایه­های زاگرس در استان ایلام. مسکن و محیط روستا، 37(162 )، 39-54. DOI: 10.22034/37.162.39
مولایی هشجین، نصراله. (1376). تحلیلی جغرافیایی پیرامون ضرورت تحول شیوه موجود کوچ نشینی در ایران به ترانسهومانس. فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی « سپهر»، 6(24)، 39-46. Dor: 20.1001.1.25883860.1376.6.24.7.
مولایی هشجین، نصراله. (1384). الگوی زیست جمعیت و قشربندی اجتماعی ـ اقتصادی در بین نیمه کوچ نشینان گیلان (مطالعه موردی: بخش اسالم ـ تالش). جغرافیاوتوسعه ناحیه ای، 3(4)، -. https://doi.org/10.22067/geography.v3i4.3047
میرجانی، حمید، امیری، اعظم. (1397). الگوهای معماری سبُک روستایی حوزه فرهنگی هلیل رود (کَوار، کُتوک، کَپر). معماری اقلیم گرم و خشک، 6(7)، 1-22. doi: 10.29252/ahdc.2018.1411
ورمقانی، حسنا. (1393). بررسی عوامل موثر بر طراحی مسکن عشایری و روستایی ایل قشقایی. فصلنامه علمی و پژوهشی نگرش های نو در جغرافیای انسانی، 7(1) ، 237-247. https://journals.iau.ir/article_664653.html
Hassas, Najmeh & Bardzinska-Bonenberg, Teresa (2020), Typology of the Black Tents Architecture between Iranian Nomad Tribes, Iran University of Science & Technology 30(2):165-183. https://ijaup.iust.ac.ir/article-1-576-en.pdf