مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان

تحلیل عوامل مؤثر در پایدارسازی الگوی مدیریت منابع آب در سکونتگاه های روستایی (مطالعه موردی: شهرستان مراغه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
3 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
4 استاد گروه آب و هواشناسی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
چکیده
مقدمه: آب عاملی مهم برای کشاورزی پایدار بوده و به طور مستقیم در ابعاد مختلف پایداری (اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و زیست­محیطی) تاثیر می­گذارد. به همین جهت شناسایی عوامل موثر در پایدارسازی الگوی مدیریت آن از ضروریات است.
هدف پژوهش: هدف از این پژوهش بررسی و شناخت عوامل مؤثر در پایدارسازی الگوی مدیریت منابع آب در سکونتگاه­های روستایی شهرستان مراغه می­باشد.
روش­ شناسی تحقیق: این پژوهش از لحاظ هدف کاربردی، از نظر ماهیت و روش، توصیفی-تحلیل بوده و برای گردآوری داده­ها و اطلاعات از مطالعات کتابخانه­ای و میدانی استفاده نموده است. جامعه آماری نیز 20452 نفر از بهره­برداران زراعی و باغی روستاهای شهرستان مراغه می­باشد که با استفاده از فرمول کوکران تعداد 377 نفر از آنان به عنوان نمونه تعیین شدند. ضمناً، با استفاده از فاکتورهای تعداد بهره­بردار کشاورزی و طبقات ارتفاعی 20 درصد از روستاهای شهرستان که شامل 32 روستا می­شود، به عنوان نمونه و برای انجام مطالعه انتخاب شدند. جهت تجزیه و تحلیل داده­ها و اطلاعات تحقیق از آمارهای توصیفی و آمار استنباطی (تی تک نمونه­ای، تحلیل عاملی و ...) در نرم­افزار SPSS استفاده شد.
قلمروجغرافیایی پژوهش: قلمرو مکانی سکونتگاه­های روستایی شهرستان مراغه است.
یافته­ ها و بحث: با استفاده از آزمون تحلیل عاملی تعداد 7 عامل بعد از دوران عامل­ها بدست آمده که مجموعاً 8/74 درصد واریانس کل متغیرها را تبیین کردند و به­عبارتی 8/74 درصد از متغیرهای در 7 عامل اصلی در راستای پایدارسازی الگوی مدیریت منابع آب در شهرستان مراغه توضیح داده شده و در این میان عامل آوال با مقدار ویژه 80/2 و درصد واریانس 35/13 درصد مهمترین عامل شناخته شدند.
نتایج: مهمترین عواملی که در پایدارسازی الگوی مدیریت منابع آب در فضاهای روستایی شهرستان مراغه نقش دارند عبارتند از؛ 1- مدیریت سازمانی و اعطای تسهیلات به کشاورزان، 2) افزایش مشارکت روستاییان و بیمه محصولات کشاورزی، 3) مدیریت آبیاری و ارتقای آگاهی کشاورزان، 4) شکل و فرم اراضی کشاورزی آبی، 5) استفاده از روش­های نوین آبیاری و سرمایه­گذاری، 6) ارتباط و همکاری کشاورزان با کارشناسان و 7) تشکیل تعاونی­های آببران.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی، منیژه. (1400). نقش مدیریت منابع آب کشاورزی در توسعه نواحی روستایی مورد: دهستان غنی بیگلو (شهرستان زنجان). فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 10(1)، 154-137.
بهشتی، محمدباقر؛ بهبودی، داود، زالی، نادر و فهیمه احمدزاده دلجوان. (1399). شناسائی و تحلیل عوامل موثرکلیدی و پیشران­های موثر مدیریت یکپارچه منابع آب با رویکرد آینده­پژوهی(مطالعه موردی شهرستان تبریز). نشریه اکوهیدرولوژی، 7(1)، 76-59.
پاپلی یزدی، محمدحسین و فاطمه وثوقی. (1390). نگاهی بر دیپلماسی آب، تهران، انتشارات پاپلی یزدی.
پالوج، مجتبی و مصطفی بنی اسدی. (1397). تدوین الگوی ترتیبات نهادی مناسب برای مدیریت یکپارچة منابع آب. اقتصاد کشاورزی و توسعه، 26 (103)، 239-279.
پهلوان شریف، سعید و شریف­نیا، حمید. (1401). تحلیل عامل و مدل‌سازی معادلات ساختاری از صفر تا استادی با نرم افزار SPSS و AMOS ویراست سوم، تهران: انتشارات جامعه­نگر.
حسنی، نعمت؛ یدالهی، پیام، و مرتضوی، علی اصغر. (1396). بررسی عوامل مؤثر بر رفتارهای مدیریت منابع آب کشاورزان(مطالعه ی موردی: دشت همدان-بهار). نشریه مهندسی منابع آب، 10(34 )، 1-9.
حسین­زاده، جواد؛ کاظمیه، فاطمه، جوادی، اکرم و غفوری، هوشنگ. (1392). زمینه­ها و سازوکارهای مدیریت آب کشاورزی در دشت تبریز. نشریه دانش آب و خاک. 23، 98-85.
حقیقی، پروانه؛ خلیلی، کیوان و جواد بهمنش. (1394). مدیریت جامع منابع آب با رویکرد اصلاح الگوی (WEAP)، همایش ملی صیانت از منابع طبیعی و محیط­زیست. استان اردبیل 1394.
خسروی­پور، بهمن، زنگنه، مریم و خدامرادپور، محمد. (1397). بحران آب و خشکسالی، نشریه پژوهش در هنر و علوم انسانی، 3(4)، 79-91.
رحیمی، فاطمه؛ یزدان­پناه، مسعود، غلامرضایی، سعید و احمدوند، مصطفی. (1400). واکاوی محدودیت‌های نهادی مدیریت منابع آب زیرزمینی در مناطق روستایی استان لرستان با استفاده از روش کیفی. فصلنامه پژوهش­های روستایی. 12(1)، 94-120.
رحیمیان، مهدی. (1395). عوامل اثرگذار بر مدیریت پایدار منابع آب در بین گندمکاران آبی شهرستان کوهدشت. نشریه علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران. 12(2)، 247-233.
رضائی محمدرضا؛ حمید محمدی، کرمی، آیت­ا.. (1391). بررسی عوامل مؤثر بر بهره برداری از منابع آب و پایداری آن در شرایط جغرافیایی متفاوت در استان فارس. نشریه محیط شناسی، 38 (4)، ۶۷ -78.
رضایی، محمدرضا، محمدی، حمید، و کرمی، آیت اله. (1391). بررسی عوامل موثر بر بهره برداری از منابع آب و پایداری آن در شرایط جغرافیایی متفاوت در استان فارس. محیط شناسی، 38(64)، 67-78.
زلیخائی سیار، لیلا؛ نادری مهدئی، کریم و رضا موحدی. (1398). طراحی الگوی مدیریت پایدار آب مطالعه موردی استان همدان. نشریه دانش کشاورزی و تولید. 92(4)، 276-247.
سردار شهرکی، علی؛ شهرکی، جواد و سید آرمان هاشمی منفرد. (1395). بررسی رویکردهای مدیریتی بهره­برداری منابع آب منطقه سیستان با استفاده از تحلیل سلسله مراتبی فازی. پژوهش­های مدیریت عمومی، 31(9)، 98-73.
شهسواری، جواد. (1393). بررسی عوامل موثر بر مدیریت پایدار منابع آب توسط کشاورزان چغندرکار شهرستان اسلام­آباد غرب استان کرمانشاه. پایان­نامه کارشناسی ارشد. دانشکده کشاورزی. دانشگاه لرستان.
عباسی، حسن، (1392)، تحلیلی بر اثرات اجرای طرح­های مهار آبهای سطحی بر توسعه مناطق روستائی مطالعه موردی: دهستانهای درام و چورزق شهرستان طارم، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه زنجان، گروه جغرافیا.
عمانی، احمد رضا و چیذری، محمد (1391). شناسایی مدل مناسب برای مدیریت منابع آب پایدار در شهرستان اهواز. مجله اقتصاد کشاورزی. 19(1) (73)، 77-100.
عمانی، احمد رضا، چیذری، محمد، (1391)، شناسایی مدل مناسب برای مدیریت منابع آب پایدار در شهرستان اهواز، مجله اقتصاد کشاورزی، 19 (1) (73)، صص 77-100.
عیدی، اسما؛ کاظمیه، فاطمه و ظریفیان، شاپور.(1399). شناسایی عوامل موثر بر مدیریت پایدار منابع آب کشاورزی مطالعه موردی: گندمکاران روستاهای شهرستان مراغه. نشریه دانش کشاورزی و تولید پایدار، 30 (4)، 326-311.
غنجی، مستانه؛ معصومیان، علی، خوشنودی­فر، زهرا و حامد صفاری.(1394). شناسایی و تبیین عوامل تأثیرگذار بر فناوری مدیریت منابع آب در بخش کشاورزی و منابع طبیعی. نشریه پژوهش و فناوری، 2، 128-113.
گزارش اقتصاد کشاورزی. (1399). مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب، نویسندگان: بخشایش، مطهره، کشاورز، عباس، شریعتمدار، محمدحسین، فکاری سردهایی، بهزاد. http://awnrc.com.
محمدجانی، اسماعیل و یزدانیان، نازنین. (1393). تحلیل وضعیت بحران آب در کشور و الزمات مدیریت آن. فصلنامه روند، 21 (56 و 66)، 117-144.
محمدولی سامانی، جمال.(1384). گزارش مدیریت منابع آب و توسعه، معاونت پژوهش و دفتر مطالعات زیربنائی. مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی. شماره مسلسل 7374.
مختاری، داریوش. (1387). آسیب­شناسی و بازشناسی بن­بست برون رفت از راهکارهای حوزه عمل دستگاه­های اجرایی آب و خاک کشور کوششی برای گذار از حکمرانی بد آب. فصلنامه مدیریت آب، 2 (2)، 82-56.
مرتضوی، سعید؛ سلیمانی، محمد و کمال غفاری. (1390). مدیریت منابع آب و توسعه پایدار، مطالعه موردی دشت رفسنجان. مجله علمی­پژوهشی آب و فاضلاب، 22(2)، 65-51.
مرتضی نژاد یعقوبی، مهدی؛ ستوده نیا، جعفر و داغستانی، مریم. (1393). بررسی عوامل مؤثّر در موفقیت انتقال مدیریت شبکه آبیاری قزوین به بخش خصوصی. نشریه پژوهش آب در کشاورزی، 48(2)، 261-283.
مولان نژاد، لقمان و جعفر یعقوبی.(1397). بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت کشاورزان در مدیریت منابع آب (موردمطالعه: شهرستان میاندوآب). مجله­ی مهندسی منابع آب، 11، 20-11.
مولان­نژاد، لقمان و یعقوبی، جعفر. (1397). بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت کشاورزان در مدیریت منابع آب (موردمطالعه: شهرستان میاندوآب). نشریه مهندسی منابع آب، 11(36)، 11-20.
نجفلو، پریسا؛ یعقوبی، جعفر و نیکبخت، جعفر. (1398). مدیریت بهره‌برداری سنتی از منابع آب در روستاهای ایران. نشریه آب و توسعه پایدار، 6(2)، 38-27.
نی­ریزی، سعید. (1396). مدیریت همه جانبه آب با تحلیلی بر وضعیت موجود و نگاهی به آینده. اولین اجلاس هم­اندیشی متخصصان علوم آب و محیط­زیست وزارت نیرو، 10 اسفند، تهران، پژوهشگاه نیرو.
یزدیان، مهدی و ردایی، مهجین. (1398). تبیین سیستم مدیریت پایدار منابع آب با تأکید بر ارزشهای نهفته در سازه­های آبی تاریخی (نمونه موردی: شهر کویری یزد). مجله محیط زیست و مهندسی آب، 5(3)، 199–186.
Ashraf, M., Kahlown, M.A., Ashfaq, A., (2007). Impact of small dams on agriculture and groundwater development: a case study from Pakistan. Agricultural Water Management, 92, 90 – 98.
Aydogdu, M. H., (2015). Evaluation of the Managers, Views to Water User Association in GAP_Harran Plain, Turkey. basic research journal, 4(2), 64- 70.
Azhoni, A., Jude, S., Holman, I., (2018). Adapting to climate change by water management organisations: enablers and barriers. J. Hydrol. (Amst).
Chartzoulakisa,. K,. Maria, B., (2015), Sustainable water management in agriculture under climate change. Agriculture and Agricultural Science Procedia (2015),4, 88 – 98.
Deligios, P.A., Chergia, A.P., Sanna, G., Solinas, S., Todde, G., Narvarte, L., Ledda, L., (2018). Climate change adaptation and water saving by innovative irrigation man- agement applied on open field globe artichoke. Sci. Total Environ.
Ehsani, M., and H. Khaledi., (2003). Agricultural water productivity. Iranian National Committee on Irrigation and Drainage, Tehran.
Federation of international trade association (FITA), (٢٠٠٦), Iran. Available on: http://www.fita.org/ countries/Iran.html.
Food and Agriculture Sciences, University of Florida. Florida.
Forrest TI, (2002). Principles of On-Farm Water Management. Cooperative Extension Services, Institute of
Iglesias, Ana., Luis, G., (2015). Adaptation strategies for agricultural water management under climate change in Europe. Agricultural Water Management, 155, 113–124.
Kijne, J. W., (2001). Lessons learned from the change from supply to demand water management. Journal off water policy, 3(2), 109-123.
Lale, U, and Klusia, M.., (2013). Good Governance for food, water and energy security, Aquatic Procedia. 1, 44- 63.
Li, Z., Quan, J., Li, X.Y., Wu, X.C., Wu, H.W., Li, Y.T., Li, G.Y., (2016). Establishing a model of conjunctive regulation of surface water and groundwater in the arid regions. Agric. Water Manag. 174, 30–38.
Long, Hualou , Tu, Shuangshuang, Dazhuan, Ge , Tingting, Li , Liu, Yansui, (2016), The allocation and management of critical resources in rural China under restructuring: Problems and prospects, Journal of Rural Studies,Volume 47, Part B,  pp 392–412
Marques, A.C., Veras, C.E., Rodriguez, D.A., (2022). Assessment of water policies contributions for sustainable water resources management under climate change scenarios. J. Hydrol. 608,.
Mesenbet, Y. S., (2015). Assessments of Water Demands for the Juba and Shabelle Rivers in Somalia. Integrated Journal of BriƟsh, 2(2), 16‐29, 
OECD., (2011). Water Governance in OECD Countries: A Multi level Approach. www.iwapublishing.com.
Ommani, A. R. & Chizari, M., (2011). Identifying appropriate model for predicting on farm sustainable water resources management adoption Ahvaz County. Agricultural Economics and Development, 19(1), 77-100.
Rossettoa, R., Giovanna, D, F., Federico, T., Matteo, G., Iacopo, B., (2019). Wolfgang Schmid, Software tools for management of conjunctive use of surface- and groundwater in the rural environment: integration of the Farm Process and the Crop Growth Module in the FREEWAT platform. Agricultural Water Management, 223, 105717.
Schwaller, C., Yvonne, K., Brigitte, H., Jorg  E. D., (2021). Estimating the agricultural irrigation demand for planning of non-potable water reuse projects, journal homepage. Agricultural Water Management, 244, 106529.
Shakeel, A., Haifeng, J., Anam A. , Dingkun, Y., Zhengxia, C., Changqing, X., Wang, C., Qimeng, J., Zhang, X., Muhammad, I., Rasheed, A., (2023). Water resources and their management in Pakistan: A critical analysis on challenges and implications, Water-Energy Nexus, 6, 137-150
Sokile, C.S., Mwaruvanda, W. and Van Koppen, B., (2005). Integrated water resource management in Tanzania: interface between formal and informal institutions. International workshop on ‘African Water Laws. Plural Legislative Frameworks for Rural Water Management in Africa’, 26-28 January, Johannesburg, South Africa Availble at: publications.iwmi.org/pdf/H038764.pdf.
Sun, H., Wang, S., Hao, X., (2017). An improved analytic hierarchy process method for the evaluation of agricultural water management in irrigation districts of north China. Agric. Water Manag. 179, 324–337.
Teisman, G., van Buuren, A., Edelenbos, J. and Warner, J., (2013). Water Governance: Facing the Limits of Managerialism, Determinism, Water-Centricity, and Technocratic Problem-Solving. International Journal of Water Governance, 1, available: http://www.internationalwatergovernance.com/
Turrini, A., Cristofoli, D., Frosini, F and Nasi,G., (2010). Networking literature about determinants of network effectiveness. Public Administration, 88, 528-550.
U.N., (2020). World Water Development Report: Water and Climate Change. Houille Blanche 2020.
Zhang, C.-Y., Oki, T. (2023). Water pricing reform for sustainable water resources management in China's agricultural sector, Agricultural Water Management, 275, 1.