انجمن علمی جغرافیا و برنامه ریزی روستایی ایران مطالعات برنامه ریزی قلمرو کوچ نشینان 2821-0530 5 2 2026 01 21 Identification of Dimensions and Indicators of Participation in Tourism Development in the Nomadic Territories (Case Study: Quchan County) شناسایی ابعاد و شاخص های مشارکت در توسعه گردشگری در قلمرو کوچ نشینان (مورد مطالعه: شهرستان قوچان) 19 32 238585 10.22034/jsnap.2026.556961.1129 FA حسین دلاوری دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد شیروان، دانشگاه آزاد اسلامی، شیروان، ایران. رمضانعلی نادری مایوان استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران. مهدی وطن پرست استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد شیروان، دانشگاه آزاد اسلامی، شیروان، ایران. Journal Article 2025 11 02 Introduction: In recent tourism literature, significant attention has been given to the role of local communities in all dimensions of sustainable development. Community participation in tourism is considered a major challenge for achieving sustainable tourism. Accordingly, public participation is the cornerstone of sustainable tourism planning. Encouraging community involvement and identifying ways to strengthen participation are vital to the growth of the tourism industry. Objectives: The purpose of this research is to identify the dimensions and indicators of community participation in tourism development within the nomadic territories of Quchan County. Methodology: This research is applied–fundamental in purpose and descriptive–analytical in nature, employing a qualitative approach. Data were analyzed using Grounded Theory and the Delphi method, following the systematic approach of Strauss and Corbin. The statistical population included tourism experts and local and regional managers. Sampling continued until theoretical saturation through purposive, non-probability selection, resulting in 30 in-depth interviews lasting 60 to 90 minutes, which were recorded, transcribed, and analyzed. Geographical Context: This research has been investigated in the territory of the nomads of Quchan County. Results and Discussion: Results indicate that community participation in tourism development in Quchan’s nomadic areas has a multidimensional structure encompassing economic, socio-cultural, physical–environmental, planning–decision-making, and informational–promotional dimensions. Each dimension represents an active form of local engagement sustaining the tourism system. The findings highlight the community’s economic and cultural roles through ecotourism, handicrafts, and reviving traditional customs, alongside participatory planning and digital promotion that enhance ownership, trust, and destination promotion. Environmental participation, through ecological responsibility and nature protection, further reflects their commitment to sustainable practices. Conclusion: Overall, the study reveals that sustainable and effective tourism development in Quchan’s nomadic territories depends on the coordinated and synergistic strengthening of these five dimensions. Genuine community participation elevates residents from mere executors to designers, decision-makers, and cultural ambassadors, driving development as a self-driven process rooted in local identity. مقدمه: امروزه در ادبیات گردشگری به نقش جامعه در کلیه ابعاد توسعه پایدار توجه بسیاری معطوف شده و مشارکت جامعه را در امور گردشگری، به‌ عنوان یک چالش مهم در توسعه گردشگری پایدار برشمرده است. لذا مشارکت عمومی سنگ بنای برنامهریزی گردشگری پایدار محسوب میشود. توسعه صنعت گردشگری به وسیله ایجاد انگیزه و بررسی راههای تقویت مشارکت مردم در این توسعه، برای این صنعت امری حیاتی است هدف پژوهش: هدف این تحقیق، شناسایی ابعاد و شاخصهای مشارکت در توسعه گردشگری در قلمرو کوچنشینان قوچان است. روششناسی تحقیق: پژوهش حاضر، از نظر هدف، بنیادی-کاربردی و دارای ماهیت توصیفی- تحلیلی و از نظر روش، در گروه پژوهشهای کیفی قرار دارد. جهت تجزیه و تحلیل اطلاعات نیز از روش گراند تئوری و دلفی استفاده شد. در این پژوهش از رویکرد سیستماتیک اشتروس و کوربین برای نظریه داده بنیاد استفاده شد. جامعه آماری پژوهش تمامی (کارشناسان و مدیران شهری و منطقهای در حوزه گردشگری شهرستان قوچان) میباشد که نمونه‌گیری تا مرحله اشباع (کفایت) نظری پیش رفت؛ نمونه‌گیری از نوع غیراحتمالی به‌ صورت نمونه‌گیری هدفمند بود. در مجموع 30 مصاحبه عمیق صورت گرفت. مصاحبهها (بین 60 تا 90 دقیقه) ضبط و یادداشت و بلافاصله پیاده شد. قلمرو جغرافیایی پژوهش: قلمرو جغرافیایی پژوهش حاضر شامل، قلمرو کوچنشینان شهرستان قوچان میباشد. یافته ها و بحث: نتایج تحقیق نشان می‌دهد مشارکت جامعه محلی در توسعه گردشگری قلمرو کوچ‌نشینان قوچان ساختاری چندبعدی دارد که ابعاد اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی، کالبدی-محیطی، برنامه‌ریزی و اطلاعاتی-تبلیغاتی را دربر می‌گیرد. هر یک از این ابعاد نشان‌دهنده نوعی از تعامل فعال مردم در پویایی نظام گردشگری است. یافته‌ها بیانگر نقش‌آفرینی اقتصادی و فرهنگی مردم از طریق بوم‌گردی، عرضه صنایع‌دستی و احیای آیین‌های بومی‌اند. همچنین مشارکت آن‌ها در برنامه‌ریزی و تبلیغات دیجیتال موجب تقویت حس مالکیت، اعتماد اجتماعی و ترویج مقصد شده است. بعد محیطی نیز با اقدامات زیست‌محور مردم، جلوه‌ای از مسئولیت‌پذیری در برابر طبیعت را نمایان می‌سازد. نتیجه گیری: به‌طور کلی، نتایج نشان می‌دهد توسعه گردشگری در قلمرو کوچ‌نشینان قوچان، زمانی پایداری و اثربخشی خود را حفظ خواهد کرد که پنج بعد یاد شده به شکلی هماهنگ و هم‌افزا تقویت شوند. مشارکت واقعی مردم در این فرآیند، از سطح عامل اجرایی فراتر رفته و آنان را به طراحان، تصمیم‌گیران و سفیران فرهنگی منطقه تبدیل می‌کند که توسعه را نه به‌عنوان امری تحمیلی، بلکه به‌مثابه مسیری خودجوش و برخاسته از هویت بومی‌شان پیش می‌برند.

https://www.jsnap.ir/article_238585_63220c13720a5b9802c644d697bd9477.pdf